O‘zbekiston – Qirg‘iziston: chegaradosh qo‘shnichilikdan uzoq muddatli iqtisodiy hamkorlik sari

So‘nggi yillarda O‘zbekiston va Qirg‘iziston o‘rtasidagi munosabatlar Markaziy Osiyodagi mintaqaviy hamkorlikning eng muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ushbu munosabatlarning asosini umumiy chegara, tarixiy yaqinlik, davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam muloqot hamda savdo, transport, energetika, sanoat, qishloq xo‘jaligi va chegaraoldi hududlarini rivojlantirish sohalaridagi tobora kuchayib borayotgan o‘zaro bog‘liqlik tashkil etadi. Shu bois ikki tomonlama kun tartibi odatiy yaxshi qo‘shnichilik doirasidan chiqib, kompleks iqtisodiy sheriklik tusini olmoqda.

Oliy darajadagi muntazam uchrashuvlar strategik yo‘nalishni belgilab bermoqda. Hukumatlararo muvofiqlashtirishning asosiy mexanizmi esa Ikki tomonlama hamkorlik bo‘yicha Qo‘shma komissiya bo‘lib qolmoqda. 2026-yil may oyida ikki davlat Bosh vazir o‘rinbosarlari “QozonForum” doirasida uchrashuv o‘tkazdilar. Iyun oyida tegishli vazirliklar vakillari savdo-investitsiyaviy va iqtisodiy hamkorlikning dolzarb masalalarini muhokama qildilar. 22–23-iyun kunlari esa Cho‘lponotada Hukumatlararo komissiyaning 12-yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi.

Mazkur hamkorlik tizimining muhim tarkibiy qismi hududlar o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqalar hisoblanadi. 2017-yilda tashkil etilgan O‘zbekistonning chegaraoldi viloyatlari hokimlari va Qirg‘iziston Prezidenti vakolatli vakillari kengashi 2025-yilda ikki mamlakat Hududlar rahbarlari kengashi sifatida yangilandi. Ushbu yo‘nalishning davomi sifatida O‘zbekistonda birinchi Hududlar forumi o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Mazkur format savdo, logistika, chegara o‘tish punktlari, bozorlar va joylardagi tadbirkorlikni rivojlantirish nuqtai nazaridan amaliy ahamiyatga ega.

Ishbilarmon doiralar o‘rtasidagi aloqalar ham tobora faollashmoqda. 2024-yil iyul oyida Toshkent shahrida 350 nafar tadbirkor ishtirokida biznes-forum o‘tkazildi. Uning yakunlari bo‘yicha umumiy qiymati 213 million AQSH dollariga teng bo‘lgan 20 ta hujjat imzolandi. Bishkek shahrida navbatdagi biznes-forumga tayyorgarlik ko‘rilayotgani ushbu yo‘nalishning muntazam tus olganini hamda uning nafaqat savdo operatsiyalari, balki ishlab chiqarish kooperatsiyasiga qaratilganini tasdiqlaydi.

Tovar ayirboshlash hajmi ortib borayotgan iqtisodiy manfaatlarni yaqqol aks ettirmoqda. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, o‘zaro savdo hajmi qariyb 1,2 milliard AQSH dollariga yetib, 36,4 foizga oshdi. 2026-yilning yanvar–may oylarida ham ijobiy tendensiya saqlanib qoldi: tovar ayirboshlash hajmi 468,8 million AQSH dollarini tashkil etib, 43,9 foizga ko‘paydi. Bunda O‘zbekiston eksporti 60,8 foizga, Qirg‘izistondan import esa 12,1 foizga o‘sdi. Tovarlar tarkibi ham tarmoqlar xilma-xilligini namoyon etmoqda: O‘zbekiston eksportida to‘qimachilik mahsulotlari, oziq-ovqat, qurilish materiallari va uskunalar ustunlik qilsa, Qirg‘izistondan rudalar, elektr energiyasi, metallar va plastmassa mahsulotlari import qilinmoqda.

Mavjud tendensiyalarni mustahkamlash maqsadida tomonlar 2024–2030-yillarga mo‘ljallangan o‘zaro savdoni oshirish dasturini amalga oshirmoqda. Dasturdan ko‘zlangan asosiy maqsad alohida tovarlar savdosini ko‘paytirishdan barqaror ta’minot tizimiga o‘tish, ya’ni mahsulot nomenklaturasini kengaytirish, sotuv kanallarini rivojlantirish va mavjud to‘siqlarni bartaraf etishdan iborat. Shu doirada ko‘mir, qurilish materiallari, tirik chorva mollari, ko‘chatlar va listli shisha bilan bog‘liq masalalar ko‘rib chiqilmoqda.

Hamkorlikning keyingi bosqichi savdo-logistika va ishlab chiqarish mexanizmlari bilan bog‘liq. “Termiz” xalqaro savdo markazi Qirg‘iziston mahsulotlari uchun qo‘shimcha janubiy yo‘nalishni ochmoqda. Bishkek va Toshkentdagi savdo uylari mahsulotlarni ilgari surishning doimiy kanallariga aylanishi mumkin. O‘zbekiston butlovchi qismlaridan foydalangan holda yig‘uv ishlab chiqarishlarini yo‘lga qo‘yish esa savdo aloqalariga yanada chuqurroq sanoat mazmunini baxsh etadi.

Investitsiyaviy hamkorlik biznesning o‘zaro ishtirokiga tayanadi. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda Qirg‘iziston kapitali ishtirokidagi 450 ta korxona, Qirg‘izistonda esa O‘zbekiston kapitali ishtirokidagi 85 ta korxona faoliyat yuritmoqda. Bu savdo operatsiyalaridan yanada barqaror biznes hamkorligiga o‘tilayotganini ko‘rsatadi.

Shu asosda ishlab chiqarish kooperatsiyasi ham amaliy mazmun kasb etmoqda. Chu viloyatida O‘zbekiston tomoni ishtirokida avtomobil ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Unda “Onix”, “Captiva”, “Damas”, “Cobalt”, “Tahoe” va “Tracker” rusumidagi avtomobillar ishlab chiqarilmoqda.

Biroq tarmoq imkoniyatlari faqat avtomobilsozlik bilan cheklanmaydi. Geologiya sohasida tomonlar temir rudasi va fosforit konlarini o‘z ichiga olgan qator istiqbolli konlarni birgalikda o‘rganish, shuningdek, muhim strategik minerallar bo‘yicha hamkorlikni rivojlantirishdan manfaatdor. Farmatsevtika yo‘nalishida esa aholiga mo‘ljallangan arzon dori vositalarini ishlab chiqarish masalalari ishlab chiqilmoqda.

Yengil sanoat ham katta salohiyatni saqlab qolmoqda. Qora-Balta va Andijonda to‘qimachilik korxonalari tashkil etilgan, Bishkek hamda O‘sh viloyatida tikuvchilik ishlab chiqarishlari kengaytirilmoqda, Chu viloyatida esa gazlama ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda.

Sanoat tashabbuslari bilan bir qatorda energetika sohasidagi hamkorlik strategik ahamiyatini saqlab qolmoqda. Ushbu yo‘nalishning markazida Qambarota GES-1 loyihasi turibdi. Mazkur loyiha bo‘yicha hukumatlararo bitimni tezroq kelishish hamda tomonlarning suv-energetika manfaatlari muvozanatini ta’minlash muhim vazifa hisoblanadi.

Transport sohasi ham iqtisodiy aloqalarning barqarorligini ta’minlovchi muhim omillardan biridir. Ikki mamlakat tashuvchilari uchun faoliyatning barqaror va oldindan prognoz qilinadigan sharoitlarini yaratish maqsadida transport va logistika bo‘yicha ishchi guruh tuzish hamda 2026–2028-yillarga mo‘ljallangan qo‘shma dastur ishlab chiqish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.

Qator tashabbuslarning moliyaviy asosini O‘zbekiston–Qirg‘iziston taraqqiyot jamg‘armasi ta’minlamoqda. Uning portfelida transport, moliya, yengil sanoat, qurilish materiallari va energetika yo‘nalishlaridagi loyihalar mavjud. Jamg‘arma loyihalari bazasini kengaytirish hamda Qirg‘iziston tomonining uning ustav kapitalidagi ishtirokini ko‘rib chiqish ushbu moliyaviy institutning barqarorligini yanada mustahkamlashi mumkin.

Chegaraoldi infratuzilmasini rivojlantirish ham alohida ahamiyat kasb etadi. Aynan ushbu yo‘nalish umumiy kun tartibini amaliy hududiy hamkorlik darajasiga olib chiqadi.

Umuman olganda, yuqoridagi yo‘nalishlar O‘zbekiston va Qirg‘iziston o‘rtasidagi munosabatlar yanada yetuk iqtisodiy hamkorlik modeliga o‘tayotganini ko‘rsatmoqda. Savdo hajmining o‘sishi, ishlab chiqarish kooperatsiyasi, energetika sohasidagi muvofiqlashtirish, transport yo‘laklari, agrar va sanoat tashabbuslari, shuningdek, moliyaviy mexanizmlarning kengayishi alohida kelishuvlar yig‘indisini emas, balki uzoq muddatli strategik sheriklikning o‘zaro bog‘liq va yaxlit tizimini shakllantirmoqda.