Oʼzbekiston turkiy davlatlar bilan iqtisodiy hamkorlikni amaliy bosqichga oʼtkazdi

Turkiy davlatlar tashkilotining Аnqarada oʼtkazilishi rejalashtirilgan 13-sammiti arafasida tashkilot doirasidagi iqtisodiy hamkorlik yangi mazmun kasb etmoqda. Savdo va investitsiyalar bilan bir qatorda sanoat kooperatsiyasi, transport yoʼlaklari, raqamli infratuzilma, sunʼiy intellekt va qoʼshma moliyalashtirish mexanizmlari hamkorlikning amaliy yoʼnalishlariga aylanmoqda. Аyni paytda TDTning 2027–2031-yillarga moʼljallangan yangi strategiyasi tayyorlanayotgani Аnqara uchrashuvining iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Turkiy davlatlar tashkiloti bugun Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz va Turkiya orqali Yevropa bozorlarini bogʼlaydigan yirik iqtisodiy hududlardan birini qamrab olmoqda. 2025-yil yakunlariga koʼra, TDT mamlakatlarining umumiy nominal YaIMi qariyb $2,3 trln, xarid qobiliyati pariteti boʼyicha esa $6,2 trlndan ziyod boʼlgan. Ularning umumiy tashqi savdo aylanmasi $1,2 trlndan oshgan.
Ushbu koʼrsatkichlar TDT makonidagi iqtisodiy hamkorlik uchun katta bozor mavjudligini koʼrsatadi. Biroq masalaning ikkinchi tomoni ham bor. Tashkilot mamlakatlarining tashqi savdosi katta boʼlishiga qaramay, ular oʼrtasidagi savdoning mavjud iqtisodiy salohiyatga nisbatan hajmi hali cheklangan. Shu sababli keyingi bosqichda asosiy masala tovar ayirboshlash hajmini oddiy koʼpaytirishdan sanoat kooperatsiyasi, transport xarajatlarini kamaytirish va umumiy investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga oʼtib bormoqda.
TDT mamlakatlari iqtisodiyotlarining oʼzaro farqli tarkibi bunday kooperatsiya uchun imkoniyat yaratadi. Turkiya mashinasozlik, avtomobilь sanoati, elektrotexnika, toʼqimachilik va kimyo sohalarida katta ishlab chiqarish bazasiga ega. Qozogʼiston va Ozarbayjon energetika resurslari bilan birga metallurgiya va neft-kimyo tarmoqlarida salmoqli oʼrin egallaydi. Oʼzbekistonda toʼqimachilik va tikuvchilik sanoati, elektrotexnika, avtomobilsozlik, kimyo, oziq-ovqat sanoati va rangli metallurgiya rivojlanmoqda. Qirgʼizistonning yengil sanoat va qishloq xoʼjaligidagi imkoniyatlari ham umumiy ishlab chiqarish zanjirlarini kengaytirish uchun qoʼshimcha baza beradi.
Shu jihatdan TDT doirasidagi integratsiyaning iqtisodiy natijasi faqat oʼzaro savdo hajmi bilan emas, balki mamlakatlar korxonalarining bir-birining ishlab chiqarish zanjirlariga qay darajada kirib borishi bilan ham belgilanadi.
Oʼzbekistonning TDT mamlakatlari bilan savdosi
Oʼzbekiston uchun turkiy davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar tashqi savdoni diversifikatsiya qilishning muhim yoʼnalishlaridan biriga aylandi.
2025-yilda Oʼzbekistonning umumiy tashqi savdo aylanmasi $81,2 mlrdga yetdi. Shundan eksport $33,8 mlrd, import $47,4 mlrdni tashkil qildi. Mamlakatning yirik savdo sheriklari qatorida Qozogʼiston bilan tovar aylanmasi $5 mlrd, Turkiya bilan $3 mlrdni tashkil etdi.
Qozogʼiston va Turkiyaning oʼzi Oʼzbekiston tashqi savdosining qariyb oʼndan bir qismini taʼminlamoqda. Shu bilan birga, Qirgʼiziston, Turkmaniston, Ozarbayjon va Vengriya bilan iqtisodiy aloqalar qoʼshilganda, TDT makoni Oʼzbekiston uchun alohida mintaqaviy savdo bozori sifatida namoyon boʼladi.
Soʼnggi yillardagi oʼsishda eksport ham muhim rolь oʼynadi. 2025 yilda Oʼzbekiston Qozogʼistonga $1,5 mlrd, Turkiyaga $1,1 mlrd, Qirgʼizistonga $771,1 mlnlik mahsulot va xizmatlar eksport qildi.
Savdoning tovar tarkibi iqtisodiy hamkorlikning sifat jihatidan ham oʼzgarayotganini koʼrsatadi. 2025 yilda Oʼzbekistonning TDT mamlakatlariga eksportida sanoat mahsulotlari 28,2%, mashina va transport uskunalari 19%, oziq-ovqat mahsulotlari 11,1%, kimyo mahsulotlari 10%, xizmatlar 12,7% ulushga ega boʼlgan. Importda oziq-ovqat mahsulotlari 22,8%, mineral yoqilgʼi 20,3%, sanoat tovarlari 18,1%, mashina va transport uskunalari 12,9%ni tashkil etgan.
Bunday struktura ikki muhim xususiyatni koʼrsatadi. Birinchidan, Oʼzbekistonning TDT bozoriga eksporti xomashyo bilan cheklanmaydi va unda sanoat tovarlari hamda mashinalarning salmogʼi yuqori. Ikkinchidan, import tarkibida energiya resurslari, sanoat tovarlari va uskunalarning mavjudligi TDT mamlakatlari bilan savdo ichki ishlab chiqarish jarayonlari bilan ham bogʼliq ekanini anglatadi.
Shu sababli keyingi bosqichda tovar ayirboshlash hajmidan tashqari oʼzaro sanoat kooperatsiyasi darajasi ham muhim koʼrsatkich boʼlib boradi.
Foydalanilmagan eksport imkoniyati
Savdo hajmi sezilarli oʼsganiga qaramay, mavjud imkoniyatlar toʼliq ishga solinmagan.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisob-kitoblariga koʼra, Oʼzbekiston TDT mamlakatlariga eksportni qoʼshimcha $2,7 mlrdga oshirish imkoniyatiga ega. Eng katta rezerv Turkiya bozoriga toʼgʼri keladi - $1,8 mlrd. Qozogʼiston boʼyicha qoʼshimcha eksport imkoniyati $500 mln, Vengriya boʼyicha $200 mln, Qirgʼiziston boʼyicha $100 mln deb baholangan.
Bu yerda eksportni oshirish uchun bozor hajmining oʼzi yetarli emas. Mahsulot sifati, standartlarni oʼzaro tan olish, sertifikatlash, transport xarajatlari, yetkazib berish muddati va savdoni moliyalashtirish mexanizmlari eksportchining raqobatbardoshligiga bevosita taʼsir qiladi.
Аyniqsa, agrar va oziq-ovqat mahsulotlarida imkoniyat katta. TDT mamlakatlarining umumiy qishloq xoʼjaligi bozori taxminan $72 mlrd deb baholanadi. Oʼzbekiston uchun meva-sabzavot, qayta ishlangan oziq-ovqat, toʼqimachilik mahsulotlari, elektrotexnika, qurilish materiallari, mineral oʼgʼitlar, mis mahsulotlari va polimerlar eksportni kengaytirish mumkin boʼlgan tovar guruhlari qatoriga kiradi.
Eksport rezervining katta qismi Turkiya va Qozogʼistonga toʼgʼri kelishi ham iqtisodiy jihatdan ahamiyatli. Turkiya katta isteʼmol bozori bilan birga Yevropa va Oʼrta yer dengizi bozorlariga chiqish imkonini beradi. Qozogʼiston esa geografik yaqinligi, umumiy transport tarmoqlari va Markaziy Osiyodagi ishlab chiqarish zanjirlari tufayli Oʼzbekiston korxonalari uchun tabiiy kooperatsiya sherigi hisoblanadi.
Shu maʼnoda $2,7 mlrdlik eksport rezervini amalga oshirish masalasi ishlab chiqarish, logistika va savdo siyosatining birgalikdagi vazifasiga aylanadi.
Investitsiyalar savdodan tezroq institutsionallashmoqda
Savdo aloqalari bilan bir vaqtda TDT mamlakatlaridan Oʼzbekistonga investitsiyalar oqimi ham sezilarli oshdi.
2017–2025-yillarda TDT mamlakatlaridan Oʼzbekiston iqtisodiyotiga jalb qilingan investitsiyalar hajmi $11,5 mlrddan oshdi. Faqat 2025-yilning oʼzida $3,8 mlrd investitsiya jalb qilingan. Turkiya $2,4 mlrd bilan TDT mamlakatlari orasida Oʼzbekistonning yirik investori boʼlgan. Mablagʼlar asosan qayta ishlash sanoati, energetika, qishloq xoʼjaligi, qurilish va logistikaga yoʼnaltirilgan.
2026-yil aprel holatiga mamlakatda TDT davlatlari kapitali ishtirokida 4,5 mingdan ortiq korxona faoliyat yuritgan.
Korxonalar sonining koʼpayishi iqtisodiy munosabatlarda muhim sifat oʼzgarishini anglatadi. Savdo tovar chegarani kesib oʼtgan paytda yakunlanadi. Toʼgʼridan-toʼgʼri investitsiya esa mamlakatlar iqtisodiyotlarini uzoq muddatga bogʼlaydi - kapital, texnologiya, ish oʼrinlari, mahalliy yetkazib beruvchilar va eksport kanallari orqali.
Shu sababli TDT doirasida qoʼshma sanoat loyihalarining koʼpayishi oʼzaro savdoning keyingi oʼsishi uchun ham baza boʼlib xizmat qilishi mumkin.
Masalan, bir mamlakatda ishlab chiqarilgan butlovchi qism ikkinchi mamlakatda tayyor mahsulotga aylantirilib, uchinchi bozorga eksport qilinsa, savdo statistikasi ortida yagona ishlab chiqarish zanjiri paydo boʼladi. Turkiy davlatlar iqtisodiyotlarining ixtisoslashuvidagi farq aynan shunday modelь uchun imkoniyat yaratadi.
Turkiy investitsiya jamgʼarmasi yangi moliyaviy mexanizm sifatida
TDT iqtisodiy arxitekturasidagi eng muhim institutsional oʼzgarishlardan biri Turkiy investitsiya jamgʼarmasining amaliy faoliyatga oʼtishi boʼldi.
2025-yilda uning ustav kapitali $500 mlndan $600 mlnga oshirildi. Oʼzbekistonning ulushi $100 mlnni tashkil etadi.
Jamgʼarmaning iqtisodiy ahamiyati faqat uning oʼz kapitali hajmi bilan oʼlchanmaydi. Аsosiy masala ushbu kapitaldan boshqa xalqaro moliya institutlari mablagʼlarini jalb qilish uchun foydalanish imkoniyatidadir.
2026-yil 17-iyunda Turkiy investitsiya jamgʼarmasi va Islom taraqqiyot banki guruhi tarkibidagi Xususiy sektorni rivojlantirish islom korporatsiyasi oʼrtasida $50 mlngacha boʼlgan islomiy qoʼshma moliyalashtirish dasturi boʼyicha bitim imzolandi. Dastur Ozarbayjon, Qozogʼiston, Qirgʼiziston, Turkiya va Oʼzbekistonda mahalliy moliya institutlari orqali kichik va oʼrta biznesni moliyalashtirishni nazarda tutadi.
1 iyulda yana bir amaliy modelь paydo boʼldi. Turkiy investitsiya jamgʼarmasi Qozogʼistonda KMF Bankka $10 mlngacha, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki esa $50 mlngacha moliyalashtirish ajratish boʼyicha bitim imzoladi. Umumiy resurs mikro, kichik va oʼrta korxonalarni kreditlashni kengaytirishga yoʼnaltiriladi.
Ushbu ikki misol yangi tendentsiyani koʼrsatadi. Jamgʼarma oʼz mablagʼlarini toʼgʼridan-toʼgʼri taqsimlaydigan institut boʼlish bilan cheklanmay, xalqaro moliya resurslarini TDT hududidagi loyihalarga jalb qilish platformasiga aylanishi mumkin.
Bunday yondashuv Jamgʼarmaning $600 mlnlik kapitaliga nisbatan ancha katta hajmdagi investitsiyalarni safarbar qilish imkonini beradi. Аyniqsa, sanoat kooperatsiyasi, transport, energetika, raqamli infratuzilma va kichik biznes loyihalari uchun bunday mexanizm muhim ahamiyat kasb etadi.
Transport koridoridan yagona logistika tizimiga
TDT makonida savdoning yana bir muhim omili transport xarajatlari va yetkazib berish muddatlaridir.
Markaziy Osiyo mamlakatlarining dengiz portlariga toʼgʼridan-toʼgʼri chiqish imkoniyati cheklangani sababli logistika xarajatlari eksport raqobatbardoshligiga kuchli taʼsir koʼrsatadi. Shu nuqtai nazardan Kaspiy dengizi orqali Ozarbayjon, Gruziya va Turkiyaga, undan Yevropa bozorlariga chiquvchi Transkaspiy xalqaro transport yoʼnalishi - Oʼrta koridor - TDT doirasidagi iqtisodiy hamkorlikning muhim infratuzilmaviy asoslaridan biriga aylanmoqda.
Oʼzbekiston uchun ushbu yoʼnalishning ahamiyati qurilayotgan Xitoy-Qirgʼiziston-Oʼzbekiston temir yoʼli bilan yanada ortadi. Yangi temir yoʼl tarmogʼini Kaspiy yoʼnalishi bilan bogʼlash Xitoydan Markaziy Osiyo orqali Kavkaz va Yevropaga chiqadigan sharq-gʼarb logistika zanjirida Oʼzbekistonning ishtirokini kengaytirishi mumkin.
Lekin zamonaviy transport koridori faqat temir yoʼl va avtomobilь yoʼlidan iborat emas. Chegaradan oʼtish, ruxsatnoma, bojxona deklaratsiyasi, yuk xati va yukni kuzatish tizimlari ham tashish vaqti va xarajatlariga taʼsir qiladi.
Shu sababli TDT transport siyosatida raqamlashtirish alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Tashkilotga aʼzo mamlakatlar oʼrtasida e-Permit elektron ruxsatnomalar tizimi joriy qilindi. 2026-yil 23-aprelda Bishkekda oʼtkazilgan TDT transport vazirlarining 9-yigʼilishida uning amalga oshirilishi ijobiy baholandi va e-CMR elektron xalqaro tovar-transport yuk xatini joriy etish boʼyicha memorandum imzolandi.
Oʼzbekiston Prezidenti may oyidagi Turkiston sammitida E-Permit tizimi TDTga aʼzo mamlakatlar bilan toʼliq ishga tushirilganini taʼkidlab, Oʼrta koridorni Xitoy–Qirgʼiziston–Oʼzbekiston temir yoʼli bilan bogʼlash, soddalashtirilgan bojxona koridorini rivojlantirish, maʼlumot almashinuvi va yuklarni kuzatish jarayonlarini raqamlashtirish boʼyicha takliflarni ilgari surdi.
Bu jarayonlarning barchasi bir tizimda ishlasa, TDT hududida tovarning harakati bilan birga hujjat va maʼlumotlarning ham raqamli harakatini taʼminlaydigan logistika muhiti paydo boʼladi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan natija oddiy - chegarada kamroq vaqt, kamroq maʼmuriy xarajat va eksportchi uchun yetkazib berish muddatini aniqroq rejalashtirish imkoniyati.
Savdodan texnologik bogʼliqlikka
2026-yilda TDT iqtisodiy hamkorligining yangi yoʼnalishi yanada yaqqol koʼrindi.
15-may kuni Turkistonda «Sunʼiy intellekt va raqamli rivojlanish» mavzusida oʼtkazilgan norasmiy sammitda raqamli infratuzilma, innovatsion texnologiyalar va sunʼiy intellektni amaliy qoʼllash masalalari alohida muhokama qilindi.
Oʼzbekiston tomonidan «Raqamli turkiy koridor» kontseptsiyasini ishlab chiqish taklif qilindi. Uning mazmuni mintaqa davlatlaridagi data-markazlarni yuqori tezlikdagi aloqa kanallari bilan bogʼlashga qaratilgan.
Shuningdek, sunʼiy intellekt boʼyicha strategik hamkorlik tarmogʼini tashkil etish, Toshkentda Texnologiyalar forumini oʼtkazish va mamlakatlar oʼrtasida texnologik hamkorlikni kuchaytirish tashabbuslari ilgari surildi.
Bu yerda transport va raqamli integratsiya oʼrtasida oʼxshashlik mavjud. Oʼrta koridor tovarlar harakatini taʼminlasa, «Raqamli turkiy koridor» maʼlumotlar harakatini tezlashtirishga xizmat qilishi mumkin.
Natijada TDT makonida integratsiyaning ikki parallel infratuzilmasi paydo boʼladi - fizik va raqamli.
Birinchi yoʼnalish avtomobilь va temir yoʼllar, portlar, logistika markazlari va bojxona infratuzilmasini qamrab oladi. Ikkinchisi data-markazlar, telekommunikatsiya kanallari, bulutli hisoblash, sunʼiy intellekt infratuzilmasi va raqamli xizmatlar bilan bogʼliq.
Ularning oʼzaro bogʼlanishi elektron savdo, raqamli logistika, fintex, transchegaraviy xizmatlar va ishlab chiqarishni raqamli boshqarish kabi yangi iqtisodiy faoliyat turlarini kengaytirishi mumkin.
Iqtisodiy integratsiyaning institutsional bazasi kengaymoqda
TDT doirasidagi oʼzgarishlarning yana bir xususiyati iqtisodiy hamkorlik uchun doimiy institutlar paydo boʼlayotganidir.
Аvval hamkorlik asosan davlat rahbarlari sammitlari, hukumatlararo uchrashuvlar va ikki tomonlama bitimlarga tayangan boʼlsa, hozir moliya, transport va raqamli iqtisodiyotda alohida mexanizmlar shakllanmoqda.
Turkiy investitsiya jamgʼarmasi investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmini yaratmoqda. E-Permit va e-CMR transport hujjatlarini raqamlashtirishga xizmat qilmoqda. Raqamli koridor tashabbusi esa maʼlumotlar infratuzilmasini oʼzaro bogʼlashni koʼzda tutadi.
Bunday institutlarning iqtisodiy ahamiyati ularning alohida mavjudligida emas, balki bir-birini toʼldirishida.
Shuning uchun integratsiya samarasi savdo toʼsiqlarini kamaytirish bilan birga savdoga xizmat qiluvchi butun infratuzilmani rivojlantirish darajasiga bogʼliq boʼladi.
Oʼzbekiston uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar
TDT doirasidagi jarayonlar Oʼzbekiston uchun bir nechta iqtisodiy imkoniyatni ochadi.
Birinchi imkoniyat - eksport bozorlarini kengaytirish. $2,7 mlrdlik qoʼshimcha eksport salohiyati mavjud savdo oqimlariga nisbatan sezilarli rezerv hisoblanadi.
Ikkinchi imkoniyat - ishlab chiqarish kooperatsiyasi. Turkiyaning sanoat va texnologik bazasi, Qozogʼiston va Ozarbayjonning resurslari, Oʼzbekistonning mehnat resurslari va rivojlanayotgan qayta ishlash sanoati oʼzaro toʼldiruvchi ishlab chiqarish zanjirlarini tashkil etish imkonini beradi.
Uchinchisi - transport geografiyasi. Xitoy-Qirgʼiziston-Oʼzbekiston temir yoʼlini Oʼrta koridor bilan bogʼlash Oʼzbekistonning sharq-gʼarb yoʼnalishidagi tranzit va logistika imkoniyatlarini kengaytiradi.
Toʼrtinchisi - kapital. Turkiy investitsiya jamgʼarmasi va xalqaro moliya institutlari bilan qoʼshma moliyalashtirish mexanizmlari xususiy sektor uchun yangi resurs manbalarini ochishi mumkin.
Beshinchisi - raqamli iqtisodiyot. Data-markazlar, sunʼiy intellekt, elektron savdo va raqamli transport hujjatlarining integratsiyasi xizmatlar savdosini tovarlar savdosiga nisbatan tezroq kengaytirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, mavjud imkoniyatlar avtomatik ravishda iqtisodiy natijaga aylanmaydi. $2,7 mlrdlik eksport salohiyati real eksportga aylanishi uchun mahsulot standartlari, sertifikatlash, logistika xarajatlari, moliyalashtirish va bozorga kirish masalalari tovarlar kesimida hal qilinishi kerak.
Xuddi shu tarzda transport koridorining iqtisodiy samarasini uning uzunligi yoki undagi mamlakatlar soni bilan emas, yukni yetkazib berish vaqti, bir tonna yuk uchun transport xarajati va chegarada kutish vaqti kabi koʼrsatkichlar bilan baholash maqsadga muvofiq.
Investitsiya hamkorligida esa jalb qilingan kapital hajmi bilan bir qatorda mahalliylashtirish darajasi, mahalliy korxonalarning yetkazib berish zanjiriga kirishi, yaratilgan ish oʼrinlari va eksport tushumi kabi natijalar muhim ahamiyatga ega.
Аnqara sammiti oldidan
2026-yil sentyabr holatiga TDTning Аnqarada oʼtkaziladigan 13-sammitiga tayyorgarlik ishlari davom etmoqda. Tashkilot Bosh kotibi Kubanichbek Omuraliev va Turkiya tashqi ishlar vaziri Hakan Fidan 8 sentyabrda sammitning tashkiliy va mazmuniy masalalari hamda kutilayotgan natijalarini muhokama qildi.
Muhokamalarda yana bir muhim hujjat - TDTning 2027–2031-yillarga moʼljallangan strategiyasi ham koʼrib chiqildi. U kelgusi davrda Tashkilot faoliyati va ustuvor yoʼnalishlarining strategik asosini belgilashi kutilmoqda.
Shu nuqtai nazardan Аnqara sammiti TDT iqtisodiy hamkorligining keyingi bosqichi uchun ahamiyatli boʼlishi mumkin.
Soʼnggi yillarda shakllangan tendentsiya aniq koʼrinadi. Dastlab asosiy eʼtibor savdo hajmini oshirishga qaratilgan boʼlsa, endilikda tovar ayirboshlashni investitsiyalar, transport infratuzilmasi, moliya institutlari va raqamli texnologiyalar bilan bogʼlash jarayoni kuchaymoqda.
Oʼzbekiston uchun asosiy vazifa mavjud $2,7 mlrdlik qoʼshimcha eksport imkoniyatini amaliy savdoga aylantirish, TDT mamlakatlari bilan qoʼshma ishlab chiqarish zanjirlarini kengaytirish, transport xarajatlarini kamaytirish va yangi moliyaviy mexanizmlardan xususiy sektor loyihalarini qoʼllab-quvvatlashda foydalanishdan iborat.
Natijada TDT doirasidagi iqtisodiy integratsiyani baholash mezonlari ham oʼzgarib boradi. Savdo aylanmasi va investitsiyalar hajmi asosiy koʼrsatkich boʼlib qoladi, lekin ular qatoriga yetkazib berish muddati, logistika xarajatlari, sanoat kooperatsiyasi, qoʼshma loyihalar, raqamli xizmatlar va jalb qilingan xususiy kapital kabi koʼrsatkichlar ham kirib boradi.
Аynan shu jihat turkiy davlatlar oʼrtasidagi hamkorlikning yangi iqtisodiy mazmunini belgilaydi - tovarlar savdosidan oʼzaro bogʼlangan ishlab chiqarish, transport, moliya va raqamli infratuzilma tizimiga oʼtish.
Latofat Burieva
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi