Turkiy dunyoda suv xavfsizligi: mushtarak manfaatlar va umumiy yechimlar

Suv — millat va davlat chegaralarini tan olmaydigan, xalqlarni oʼzaro bogʼlaydigan ulugʼ neʼmat. Iqlim oʼzgarishi, aholi va iqtisodiyotning oʼsishi, qurgʼoqchilik davrlarining uzayishi, muzliklarning qisqarishi, suv manbalarining ifloslanishi va suvga boʼlgan talabning ortishi mamlakatlardan bu hayotiy resursga munosabatni tubdan qayta koʼrib chiqishni talab etmoqda.
Bu jarayonlar turkiy davlatlarni ham chetlab oʼtayotgani yoʼq. Markaziy Osiyoning qor va muzliklardan toʼyinadigan daryolaridan tortib, Kavkaz va Аnadoluning togʼ daryolari hamda qurgʼoqchil hududlarigacha boʼlgan ulkan makonda suv iqtisodiy rivojlanish va aholi farovonligini belgilaydigan asosiy omillardan biridir.
Tabiiy-geografik sharoitlar turlicha boʼlsa-da, turkiy davlatlarning suv bilan bogʼliq manfaatlari koʼp jihatdan mushtarak. Bir hududda transchegaraviy suv resurslarini oqilona boshqarish ustuvor vazifa boʼlsa, boshqa joyda qurgʼoqchilikka moslashish, irrigatsiya tarmoqlarini modernizatsiya qilish, suv yoʼqotishlarini kamaytirish va har bir kub metr suvdan koʼproq iqtisodiy samara olish kun tartibiga chiqmoqda.
Shunday sharoitda suv xavfsizligi Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) doirasidagi hamkorlikning istiqbolli va strategik yoʼnalishlaridan biri sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Suv xavfsizligi - umumiy taraqqiyot masalasi
Suv xavfsizligini faqat suvning yetarli yoki yetarli emasligi bilan izohlash toʼliq tasavvur bermaydi. Zamonaviy yondashuvda u aholi, iqtisodiyot va tabiat uchun yetarli miqdordagi sifatli suvni taʼminlash, qurgʼoqchilik va toshqin kabi xavflarga tayyor turish, suv infratuzilmalari barqaror ishlashini yoʼlga qoʼyish, resurslardan samarali foydalanishni anglatadi.
Iqlim oʼzgarishi taʼsirida suv balansida yuz berayotgan oʼzgarishlar Qozogʼistondan Oʼzbekistonga, Qirgʼizistondan Ozarbayjon va Turkiyaga qadar har bir davlatda oʼziga xos tarzda namoyon boʼlmoqda. Shu maʼnoda suv xavfsizligi turkiy dunyo uchun nafaqat milliy, balki umumiy strategik masalaga aylanib bormoqda.
Turkiy davlatlar tashkilotining strategik hujjatlarida ekologik barqarorlik va iqlim oʼzgarishi masalalariga alohida oʼrin berilgan. «Turkiy dunyo nigohi - 2040» kontseptsiyasi hamda TDTning 2022-2026 yillarga moʼljallangan strategiyasida atrof-muhitni muhofaza qilish, iqlim oʼzgarishi oqibatlariga qarshi kurashish va tabiiy resurslardan barqaror foydalanish hamkorlikning muhim yoʼnalishlari sifatida belgilangan.
2024 yil 6 noyabrda Bishkekda oʼtkazilgan TDTning XI sammitida «Turkiy yashil nigoh: barqaror kelajak uchun birlik» kontseptual hujjati qabul qilindi. Unda resurs tejamkor va suvdan samarali foydalanishga xizmat qiluvchi texnologiyalarni keng joriy etish, suv resurslarini barqaror boshqarish, muzliklar va bioxilma-xillikni muhofaza qilish, yer degradatsiyasi va choʼllanishga qarshi kurashish kabi vazifalar belgilab berildi.
Soʼnggi yillarda turkiy davlatlar hamkorligining kun tartibi savdo, transport yoki madaniy aloqalar bilangina cheklanmay, suv, iqlim va ekologiya kabi barqaror taraqqiyotni belgilaydigan yoʼnalishlarni ham qamrab olmoqda.
Suv boʼyicha muloqotdan amaliy hamkorlikka
Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida suv sohasida qator amaliy qadamlar tashlanmoqda. 2024 yil may oyida TDT va Turkiya Respublikasi Qishloq va oʼrmon xoʼjaligi vazirligi hamkorligida «Suvdan samarali foydalanish» mavzusida maxsus seminar oʼtkazildi. Unda aʼzo va kuzatuvchi davlatlar mutaxassislari iqlim oʼzgarishi sharoitida sugʼorishni boshqarish, qurgʼoqchilik davrida suvdan tejamkor foydalanish va zamonaviy agrotexnologiyalar boʼyicha tajriba almashdi.
Muhim institutlardan yana biri - TDT Qurgʼoqchilikning oldini olish instituti. Budapeshtda faoliyat yuritayotgan mazkur institut suv boshqaruvi, irrigatsiya, qurgʼoqchilikka qarshi kurashish va ekologik muammolar boʼyicha hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Joriy yilning 18 iyunь kuni vazirligimizda Turkiy davlatlar tashkilotining Vengriyadagi vakolatxonasi Ijrochi direktori, TDT huzuridagi Qurgʼoqchilikning oldini olish instituti Kengashi raisi Balaj Xendrik bilan uchrashuv oʼtkazildi. Muzokara chogʼida qurgʼoqchilik xavfini baholash usullari, erta ogohlantirish tizimlarini joriy etish, iqlim xavflarini baholash va boshqarish, suv tejovchi texnologiyalar hamda suv resurslarini boshqarishda zamonaviy yondashuvlarni keng tatbiq etish masalalari muhokama qilindi.
Qurgʼoqchilikning oldini olish instituti hamda vazirligimiz huzuridagi Irrigatsiya va suv muammolari ilmiy-tadqiqot instituti oʼrtasida hamkorlikni yoʼlga qoʼyishga kelishib olindi.
2025 yil 5 mart kuni Bryusselda oʼtkazilgan TDT Mintaqaviy suv forumi mazkur yoʼnalishdagi hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqdi. Forumda suv resurslarini barqaror boshqarish, zamonaviy suv texnologiyalari, yashil oʼsish uchun investitsiyalar va qurgʼoqchilikka bardoshlilik masalalari muhokama qilindi.
Bularning barchasi TDT doirasida suv masalasi umumiy muhokama mavzusidan bosqichma-bosqich ilmiy, institutsional va amaliy hamkorlik yoʼnalishiga aylanayotganini koʼrsatadi. Endi asosiy vazifa - bu jarayonni tizimli va natijador mexanizmlar bilan mustahkamlash.
Raqamlashtirish - suv hamkorligining yangi tili
Bugun suv xoʼjaligini zamonaviy texnologiyalarsiz tasavvur etib boʼlmaydi. Sunʼiy yoʼldoshlar yordamida qor va muzliklar holatini kuzatish, tuproq namligi va qurgʼoqchilik darajasini baholash, suv omborlaridagi zaxiralarni masofadan monitoring qilish, kanallarda suv sarfini avtomatik oʼlchash, gidrologik jarayonlarni sunʼiy intellekt asosida prognozlash - bular endi ilmiy tajriba emas, zamonaviy suv boshqaruvining muhim vositalariga aylandi.
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev 2026 yil
15 may kuni Turkiston shahrida boʼlib oʼtgan Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammitidagi nutqida turkiy dunyoda yangi raqamli taraqqiyot davrini barpo etish yoʼlida hamkorlikni yanada rivojlantirishga qaratilgan qator muhim tashabbuslarni ilgari surdi. Xususan, qurgʼoqchilikni barvaqt aniqlash, tuproq eroziyasi va muzliklarning erish jarayonlarini muntazam monitoring qilish, shuningdek, transchegaraviy suv resurslarini boshqarishga sunʼiy intellekt texnologiyalarini keng joriy etish zarurligini taʼkidladi.
Bu tashabbus suv sohasidagi hamkorlik uchun sifat jihatidan yangi imkoniyatlarni ochadi. Mamlakatlar oʼzaro mos texnologik platformalar, muvofiqlashtirilgan oʼlchov standartlari va ishonchli maʼlumotlardan foydalansa, suv munosabatlaridagi ochiqlik va oʼzaro ishonch ham ortadi. Shu maʼnoda raqamlashtirish nafaqat suv boshqaruvining samarali vositasi, balki suv diplomatiyasini mustahkamlaydigan muhim mexanizm boʼlishi mumkin.
Suv-energetika-oziq-ovqat bogʼliqligi
Suvni alohida soha sifatida boshqarish davri tobora ortda qolmoqda. Suv xoʼjaligidagi qarorlar qishloq xoʼjaligi va energetikaga, bu sohalardagi qarorlar esa oʼz navbatida suv rejimi va oziq-ovqat xavfsizligiga taʼsir koʼrsatadi.
Аyniqsa, Markaziy Osiyoda suv va energetika rejalarini muvofiqlashtirish, qishki energetik ehtiyojlar bilan yozgi irrigatsiya talablari oʼrtasida maqbul muvozanatni taʼminlash umumiy manfaatlarga xizmat qiladi.
Shu bois masalaga faqat «suvni qanday taqsimlash kerak?» degan nuqtai nazardan emas, balki «mavjud suvdan olinadigan umumiy iqtisodiy samarani qanday oshirish mumkin?» degan yondashuv asosida qarash muhim. Tejamkor sugʼorish, qayta tiklanuvchi energiya va suvni kam talab qiladigan texnologiyalarni uygʼun rivojlantirish ana shunday yondashuvning amaliy ifodasidir.
Shunda suv mamlakatlar oʼrtasida raqobat predmeti emas, balki oʼzaro manfaat yaratadigan strategik resursga aylanadi.

Suv miqdorini koʼpaytirish qiyin, ammo samaradorlikni oshirish mumkin
Suv taqchilligi sharoitida eng muhim vazifalardan biri mavjud resursdan samarali foydalanishdir. Buning uchun eskirgan irrigatsiya infratuzilmasini yangilash, kanallardagi yoʼqotishlarni kamaytirish, suv hisobini raqamlashtirish, tomchilatib va yomgʼirlatib sugʼorish texnologiyalarini keng joriy etish, ekinlarni suv bilan taʼminlashda ilmiy asoslangan meʼyorlarga tayanish talab etiladi.
Oʼzbekistonda 2020-2025 yillarda davlat byudjeti mablagʼlari hisobidan 1 870 kilometr kanal betonlashtirildi. 2026 yilda esa yana
1 300 kilometr yirik kanalni betonlashtirilmoqda. Ushbu tadbirlar suvning yerga singib ketishi natijasidagi yoʼqotishlarni kamaytirish, irrigatsiya tarmoqlarining texnik holatini yaxshilash hamda isteʼmolchilarga suvni barqaror yetkazib berishga xizmat qiladi.
Mamlakatimizda suv tejovchi texnologiyalarning qamrovi
3,2 million gektarga, yaʼni sugʼoriladigan maydonlarning qariyb
75 foiziga yetdi.
Suv resurslarini tejash bilan bir qatorda, sugʼoriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilashga ham alohida eʼtibor qaratilmoqda. Xususan, 2017–2026 yillarda 7 160 kilometr kollektor-drenaj tarmogʼi qurildi va rekonstruktsiya qilindi, 127 833 kilometr tarmoqda esa taʼmirlash-tiklash ishlari amalga oshirildi.
Sohada 10 ta axborot tizimi ishlab chiqilib, ularni birlashtiruvchi “Suv xoʼjaligi yagona platformasi” yaratildi. Suv resurslarini hisobga olish va nazorat qilish uchun 13 ming 305 ta “Аqlli suv” qurilmasi oʼrnatildi, 108 ta yirik suv xoʼjaligi obʼekti avtomatlashtirildi. Yirik suv omborlarida suv sathi va hajmini onlayn kuzatish tizimlari joriy etilmoqda.
Bunday islohotlar boshqa turkiy davlatlarda ham turli shakllarda amalga oshirilmoqda. TDT doirasida aʼzo davlatlarning irrigatsiya, gidrologiya, suv hisobi, zamonaviy infratuzilma va suv tejovchi texnologiyalar boʼyicha ilgʼor tajribalarini oʼzaro oʼrganish katta amaliy ahamiyatga ega.
Eng samarali yoʼllardan biri — oʼzini oqlagan yechimlarni oʼrganib, ularni mahalliy sharoitga moslashtirishdir.

Ilm-fan va kadrlar - uzoq muddatli yechim
Suv bilan bogʼliq muammolarni faqat beton, nasos va quvurlar bilan hal qilib boʼlmaydi. Zamonaviy irrigatsiya tizimini boshqarish uchun zamonaviy bilim va koʼnikmalarga ega mutaxassislar zarur. Shu bois TDT doirasida suv sohasidagi ilmiy-taʼlim hamkorligini kuchaytirish alohida ahamiyat kasb etadi.
2026 yilgi Turkiston sammitida Toshkentdagi Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim oʼzgarishini oʼrganish universitetida turkiy davlatlar yoshlari uchun 2026/2027 oʼquv yiliga 50 ta grant ajratilgani maʼlum qilindi. Bu ekologik va iqlim sohasida umumiy ilmiy-taʼlim muhitini shakllantirish yoʼlidagi amaliy qadamdir.
Kelajakda suv xoʼjaligi boʼyicha qoʼshma magistratura va doktorantura dasturlarini yoʼlga qoʼyish, yosh olimlar almashinuvini va qoʼshma ilmiy loyihalarni kengaytirish zarur. «Turkiy davlatlar suv maktabi»ni tashkil etish esa gidrologlar, gidrotexniklar, suv diplomatiyasi mutaxassislari va raqamlashtirish ekspertlari uchun umumiy muloqot maydoni boʼlib xizmat qilishi mumkin.
Inson kapitaliga bunday sarmoya suv sohasida uzoq muddatli va barqaror natija beradi.
Suv bizni ajratmasligi, birlashtirishi kerak
Suv xavfsizligi faqat davlat idoralarining vazifasi emas. Millionlab insonlarning suvdan qanday foydalanishi ham umumiy natijaga bevosita taʼsir koʼrsatadi.
Turkiy xalqlarning tarixiy anʼanalarida suvga alohida hurmat shakllangan. Qadimiy shaharlar suv manbalari atrofida barpo etilgan, ariq va kanallar jamoaviy mehnat bilan asrab-avaylangan, suvga ehtiyotkor munosabat asrlar davomida turmush tarzining bir qismi boʼlib kelgan.
Bugun ana shu madaniyatni zamonaviy mazmun bilan boyitish, yosh avlodda suv savodxonligini shakllantirish, aholi va fermerlar orasida suvning iqtisodiy hamda ekologik qiymatini keng tushuntirish muhim.
Shu maʼnoda, TDT doirasida «Suvni asrash — mushtarak qadriyat» tamoyili asosida qoʼshma axborot-maʼrifiy loyihalarni amalga oshirish xalqlarimizni yanada yaqinlashtirib, suvga masʼuliyatli munosabatni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Turkiy xalqlarning tarixi, tili va madaniy ildizlari mushtarak. Buyuk mutafakkir Аhmad Yassaviyning «Devoni hikmat» asaridagi birlik va ahillik gʼoyasi bugungi kunda yanada teran mazmun kasb etadi:
Turkiy elga mehr qildim,
Birlik yoʼlin haq deb bildim.
Darhaqiqat, yangi davrda davlatlarimizning intellektual salohiyati, ilmiy imkoniyatlari va bunyodkorlik qudratini birlashtira olsak, turkiy dunyo ilgʼor yechimlar, barqaror taraqqiyot va farovonlik makoniga aylanishi uchun mustahkam zamin yaratiladi. Suv xavfsizligi ham ana shunday birlashtiruvchi yoʼnalishlardan biri boʼlishi mumkin.
Shuning uchun XXI asrda suv xavfsizligining asosiy formulasi hamkorlik, ilm-fan, texnologiya, aniq hisob va tejamkorlik uygʼunligiga tayanadi. Turkiy davlatlar tashkiloti esa bu yondashuvni amaliy mazmun bilan boyitish uchun katta imkoniyatlarga ega.
Shavkat Xamraev,
Oʼzbekiston Respublikasi Suv xoʼjaligi vaziri,
Oʼzbekistonda xizmat koʼrsatgan irrigator