Aqlli shaharlar: O‘zbekiston va Ozarbayjon urbanizatsiyani qayta ko‘rib chiqmoqdalar

 Bir necha yil oldin "aqlli shahar" tushunchasi asosan raqamli boshqaruv panellari, haydovchisiz transport, sensorlarning keng joriy etilishi va avtomatlashtirilgan shahar xizmatlari bilan bog‘liq bo‘lgan futuristik g‘oya sifatida qabul qilingan.

Bugungi kunda "aqlli shahar" amaliy xarakterga ega bo‘lib, dolzarb urbanistik muammolarni hal qilishning amaliy vositasi sifatida qaralmoqda. Bu aholi sonining tez o‘sishi, yirik megapolislarga migratsiya oqimining kuchayishi, infratuzilmaning haddan tashqari yuklanishi va o‘sib borayotgan iqlim xavflariga duch kelayotgan barcha mamlakatlar uchun xosdir.

Bunday sharoitda "aqlli" texnologiyalar o‘z-o‘zidan maqsad bo‘lmay, balki shaharning asosiy tizimlari - transport, energetika, uy-joy kommunal xo‘jaligi, chiqindilarni boshqarish va ekologik monitoringning barqarorligi hamda samaradorligini oshirish mexanizmiga aylanmoqda. Bu shaharlarga yangi muammolarga moslashuvchanroq moslashish, infratuzilmaga yuklamani kamaytirish va shahar muhiti sifatini oshirish imkonini beradi.

Shu bilan birga, "aqlli shahar" qurilishi strategik iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, uzoq muddatli o‘sish drayverlarini shakllantiradi. Bunday loyihalar raqamli infratuzilma, innovatsion xizmatlar va barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘zida mujassam etgani sababli katta miqdordagi investitsiyalarni jalb etadi.

"Aqlli" hududlarni rivojlantirish axborot texnologiyalari va telekommunikatsiyalardan tortib muhandislik va shahar ma’lumotlarini tahlil qilishgacha bo‘lgan yuqori texnologiyali sohalarda yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi. Shuningdek, shahar infratuzilmasi modernizatsiya qilinmoqda, bu esa resurslarni boshqarish samaradorligini va aholining umumiy turmush darajasini oshirmoqda.

Shuning uchun ham O‘zbekiston va Ozarbayjonning bu boradagi qarashlari alohida e’tiborga loyiqdir. Ikki davlat nafaqat global tendensiyaga ergashmoqda, balki texnologiyalar insonga xizmat qiladigan va qulay hamda barqaror kelajak qurishga yordam beradigan "aqlli" urbanizatsiyaning o‘z modelini yaratmoqda.

Bu borada, ayniqsa, barqaror demografik o‘sish sharoitida urbanizatsiya masalasi tobora dolzarb bo‘lib borayotgan O‘zbekiston misolida yaqqol ko‘rish mumkin. Mamlakat aholisi har yili taxminan 1,8-2 foizga ko‘paymoqda, bu esa transport tizimi, uy-joy fondi, kommunal infratuzilma va ijtimoiy xizmatlarga qo‘shimcha yuk tug‘dirmoqda.

Bunday sharoitda davlat mavjud shahar muhitini nuqtali modernizatsiya qilishga emas, balki yangi o‘sish markazlarini shakllantirishga e’tibor qaratadi. 2019-yilda qabul qilingan "Aqlli shahar" konsepsiyasi, keyinchalik esa "Raqamli O‘zbekiston - 2030" strategiyasi shahar infratuzilmasi va xizmatlarini tizimli raqamli o‘zgartirish uchun institutsional asos yaratdi.

"Yangi Toshkent" loyihasi ushbu strategik mo‘ljallarni amalga oshirishning amaliy natijasi bo‘ldi. Uning ahamiyati an’anaviy shaharsozlik loyihasi doirasidan ancha tashqariga chiqadi.

Aslida gap amaldagi poytaxtga yuklamani qayta taqsimlash va bir vaqtning o‘zida "aqlli shahar" va barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan shaharni tashkil etishning mutlaqo yangi modelini shakllantirish uchun mo‘ljallangan yangi iqtisodiy, ma’muriy va investitsiya markazini yaratish haqida bormoqda.

"15 daqiqalik shahar" konsepsiyasi, yashil infratuzilmani rivojlantirish, raqamli boshqaruv, jamoat transportiga ustuvorlik berish va energiya samaradorligi tamoyillari bu yerda alohida elementlar emas, balki iqtisodiyotni fazoviy kengaytirish va shahar muhiti sifatini oshirish bo‘yicha kengroq strategiyaning tarkibiy qismlari sifatida namoyon bo‘ladi.

"Yangi Toshkent" ushbu kontekstda davlat urbanizatsiya jarayonlaridan nafaqat mavjud infratuzilma muammolarini hal qilish, balki ishbilarmonlik faolligini qayta taqsimlash va shahar aglomeratsiyasining uzoq muddatli rivojlanish yo‘nalishini belgilashga qodir bo‘lgan yangi iqtisodiy o‘sish nuqtalarini shakllantirish uchun qanday foydalanayotganining yaqqol misoliga aylanmoqda.

Shuning uchun ham loyiha xalqaro xarakterga ega. Uni amalga oshirishda Singapurning "Meinhardt Group," Buyuk Britaniyaning "Foster + Partners" va "Cross Works," Niderlandiyaning OMA byurosi, Yaponiyaning "Sojitz Corporation," Janubiy Koreyaning "Incheon International Airport Corporation" va boshqa hamkorlar ishtirok etmoqda. Bu O‘zbekistonning global ekspertizani milliy rivojlanish modeliga integratsiya qilishga intilishini ko‘rsatadi.

O‘z navbatida, Ozarbayjon "aqlli" shahar makonlarini rivojlantirishda boshqacha yondashuvni tanladi. Noldan yangi qurilish modelidan farqli o‘laroq, bu yerda zamonaviy shaharsozlik yechimlari va Smart City texnologiyalarini joriy etish bilan bir vaqtda yaqinda qaytarilgan hududlarni tiklash va kompleks modernizatsiya qilishga e’tibor qaratilgan.

Bunday yondashuv nafaqat infratuzilmani jismonan tiklashni, balki uni raqamli texnologiyalar, barqaror rejalashtirish va "yashil" standartlar asosida qayta ko‘rib chiqishni ham nazarda tutadi.

Qorabog‘ va Sharqiy Zangezur Ozarbayjonga qo‘shib olingandan so‘ng, mamlakat oldida nafaqat vayron bo‘lgan hududlarni tiklash, balki ularni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan umummilliy rivojlanish makoniga qayta integratsiya qilish zarurati paydo bo‘ldi. Shu nuqtayi nazardan, Ozarbayjon uchun "Aqlli shahar" va "Aqlli qishloq" konsepsiyalari alohida strategik ahamiyat kasb etib, zamonaviy hududiy rejalashtirish va boshqaruv modelini shakllantirishga asos bo‘ldi.

Ushbu yondashuvda texnologiyalar faqat modernizatsiya funksiyasi doirasidan chiqib, hududlarni kompleks rivojlantirish vositasiga aylanadi. Ular hayot faoliyatini tezroq tiklashga, aholining qaytishi uchun sharoit yaratishga, iqtisodiy faollikni yo‘lga qo‘yishga va hududiy rivojlanishni boshqarishning yanada samarali tizimini yaratishga yordam beradi.

Bunga eng yorqin misol sifatida Ozarbayjonning birinchi "aqlli qishlog‘i" - Ag‘alini keltirish mumkin. Loyiha raqamli infratuzilma, qayta tiklanadigan energiya, aqlli qishloq xo‘jaligi va zamonaviy davlat xizmatlari mojarodan keyingi tiklanishning yangi modelining bir qismiga aylanayotganini namoyish etadi.

Uning maydoni qariyb 119 gektarni tashkil etadi va "aqlli" tizimlar elementlari bilan jihozlangan 200 dan ortiq zamonaviy ekologik uylarni, shuningdek, ijtimoiy va jamoat infratuzilmasi obyektlarini - maktab, bolalar bog‘chasi, tibbiyot markazi, ASAN xizmat va DOST markazlarini, shuningdek, kichik biznes obyektlari va ma’muriy binolarni o‘z ichiga oladi.

Xuddi shunday fazoviy rivojlanish mantig‘i boshqa aholi punktlarida - Fuzuliy, Agdam, Shusha, Xo‘jali va boshqa bir qator joylarda ham kuzatilmoqda, bu yerda ekologik barqarorlik, transport qulayligi hamda shahar va qishloq xizmatlarini raqamli boshqarish tamoyillariga asoslangan yangi infratuzilma modeli shakllanmoqda.

Shu bilan birga, O‘zbekiston kabi Ozarbayjon ham modernizatsiya qilishning muhim resursi sifatida xalqaro hamkorlikka faol tayanmoqda. Raqamli yechimlarni amalga oshirishda Huawei ishtirok etmoqda, Jahon banki tahliliy va maslahat yordamini ko‘rsatmoqda, Yaponiya esa ilg‘or texnologik amaliyotlarni joriy etishga hissa qo‘shib, aqlli infratuzilma va "yashil" energetika sohasida hamkorlikni rivojlantirmoqda.

O‘zbekiston yangi shahar muhitini noldan boshlab shakllantirmoqda, Ozarbayjon esa uni murakkab tarixiy va hududiy o‘zgarishlar asosida rivojlantirmoqda. Bir qarashda turli xil boshlang‘ich nuqtalar, ammo aynan shu narsa ularning yondashuvlaridagi o‘xshashlikni ayniqsa yaqqol ko‘rsatadi. Ikkala holatda ham raqamli infratuzilma shahar ustidagi ustqurma sifatida qaralmaydi, balki dastlab uning asosiga qo‘yiladi va keyingi rivojlanish mantiqini belgilaydi.

Shu bilan birga, hech bir davlat tayyor yechimlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nusxalash modeliga amal qilmaydi - Singapur, Dubay va Qatar misollari o‘rganiladi, ammo takrorlanmaydi. Buning o‘rniga demografik, geografik, tarixiy va ijtimoiy sharoitlarga moslashtirilgan o‘z rivojlanish arxitekturalari shakllantiriladi. Bunda tanlovning cheklanganligi emas, balki strategik yondashuvning yetukligi namoyon bo‘ladi.

Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazda jadal urbanizatsiya sharoitida O‘zbekiston va Ozarbayjon tajribasi rivojlanishning yangi modellari uchun o‘ziga xos "laboratoriya" sifatida ahamiyat kasb etmoqda. Ularning strategiyalari vositalari va e’tibori bilan farq qilsa-da, umumiy maqsad - texnologiya, barqarorlik, moslashuvchanlik va insonga yo‘naltirilgan yondashuvni o‘zida mujassam etgan yangi avlod shaharlarini shakllantirish bilan birlashtirilgan.

Mashrapov Abbosbek

Markaziy Osiyo xalqaro instituti yetakchi ilmiy xodimi