Global iqlim oʼzgarishi: Oʼzbekiston tashabbuslari va milliy floramiz kelajagi

2026-yil noyabr oyida Turkiyaning Аntalya shahrida BMTning Iqlim oʼzgarishi toʼgʼrisidagi doiraviy konventsiyasi tomonlarining 31-konferentsiyasi (COP31) boʼlib oʼtadi. Unda dunyo davlatlari iqlim oʼzgarishini yumshatish, uning oqibatlariga moslashish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish masalalarini muhokama qiladi. Oʼzbekiston uchun ushbu konferentsiya avvalgi xalqaro anjumanlarda ilgari surilgan ekologik tashabbuslarni davom ettirish, mintaqamizdagi iqlim muammolariga jahon hamjamiyati eʼtiborini qaratish uchun muhim maydondir. Zero, Markaziy Osiyoda haroratning koʼtarilishi, suv resurslari taqchilligi, choʼllanish va yerlar degradatsiyasi nafaqat iqtisodiy taraqqiyot, balki tabiiy ekotizimlar va oʼsimliklar xilma-xilligi kelajagiga ham bevosita taʼsir koʼrsatmoqda.
Iqlim oʼzgarishiga qarshi xalqaro hamkorlikda 2015-yilda qabul qilingan Parij bitimi muhim oʼrin tutadi. Unda global harorat oshishini sanoatlashuvgacha boʼlgan davrga nisbatan 2 °S dan ancha past darajada ushlab turish va uni 1,5 °S bilan cheklashga intilish maqsadi belgilangan. Ushbu maqsadga erishishda issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish, iqlim oʼzgarishi oqibatlariga moslashish hamda moliyaviy va texnologik hamkorlikni kengaytirish ustuvor ahamiyatga ega. Аyniqsa, qurgʼoqchilik va suv tanqisligi kuchayayotgan hududlarda tabiiy ekotizimlarning barqarorligini saqlash muhim vazifadir. Chunki iqlim sharoitining oʼzgarishi oʼsimliklarning tabiiy tarqalishiga va ular uchun qulay ekologik sharoitlarga bevosita taʼsir koʼrsatadi. Shu bois ilmiy kuzatuvlarga asoslangan moslashish choralarini ishlab chiqish xalqaro iqlim siyosatining muhim yoʼnalishlaridan biriga aylangan.
Oʼzbekiston tomonidan xalqaro maydonlarda ilgari surilayotgan iqlim tashabbuslari Orolboʼyi ekologik muammolarini hal etish, suv resurslarini muhofaza qilish va tabiiy ekotizimlarni tiklash kabi dolzarb masalalarni qamrab olmoqda. Jumladan, Prezident Shavkat Mirziyoev 2023-yilda Dubayda oʼtkazilgan COP28 sammitida Orolboʼyida xalqaro iqlim texnologiyalari ekspo-xabini tashkil etish boʼyicha hamkorlikka chaqirdi. Ushbu tashabbus mintaqaning murakkab ekologik muammolarini hal etishda zamonaviy texnologiyalar va xalqaro tajribani birlashtirishga qaratilgan. 2024-yilda Bokuda boʼlib oʼtgan COP29 sammitida esa iqlim oʼzgarishi oqibatidagi yoʼqotish va zararlarni baholash boʼyicha xalqaro markaz tashkil etish hamda daryo ekotizimlarining butunligi va ekologik xavfsizligiga oid deklaratsiya ishlab chiqish taklif etildi. Shuningdek, oʼsimliklarning iqlim oʼzgarishlariga chidamliligini oshirish maqsadida Genetik resurslarning mintaqaviy bankini ishga tushirish rejasi maʼlum qilindi.
Oʼzbekistonning xalqaro ekologik tashabbuslari BMT doirasida qabul qilingan hujjatlarda ham oʼz ifodasini topgan. Xususan, mamlakatimiz tashabbusi bilan ishlab chiqilgan, degradatsiyaga uchragan va qurgʼoqchil hududlarda oʼrmonlarni barqaror boshqarish, barpo etish hamda qayta tiklashga qaratilgan rezolyutsiya 2024-yil 13-avgustda BMT Bosh Аssambleyasi tomonidan qabul qilindi. Mazkur hujjatda yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish va oʼrmon ekotizimlarini tiklashning ekologik muammolarni bartaraf etishdagi ahamiyati eʼtirof etilgan.
Mintaqaviy hamkorlik masalalari 2025-yil aprel oyida Samarqandda oʼtkazilgan xalqaro iqlim forumida ham muhokama qilindi. Unda Markaziy Osiyo mamlakatlarining iqlim oʼzgarishiga moslashish strategiyasi ishlab chiqilib, maʼqullangani qayd etildi. Prezident har yili Navroʼz arafasida “Markaziy Osiyoning yashil belbogʼi” mintaqaviy daraxt ekish aktsiyasini oʼtkazish tashabbusini ilgari surdi. Shuningdek, oʼrmon xoʼjaligi va qishloq xoʼjaligining iqlim oʼzgarishiga moslashuvchanligini oshirishda ilmiy salohiyatni birlashtirish zarurligini taʼkidladi. Ushbu tashabbuslar Oʼzbekistonning xalqaro iqlim siyosatidagi faol ishtiroki izchil davom etayotganini koʼrsatadi va COP31 konferentsiyasida hamkorlikni yanada kengaytirish uchun muhim asos yaratadi.
Xalqaro ekologik tashabbuslar mamlakatimizda amalga oshirilayotgan koʼkalamzorlashtirish, choʼllanishga qarshi kurashish va tabiiy ekotizimlarni muhofaza qilish ishlari bilan uygʼunlashmoqda. Jumladan, “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida mamlakat boʼylab bir milliarddan ziyod daraxt va buta koʼchatlari ekildi. Prezidentning 2026-yil 6-iyuldagi rasmiy axborotida qayd etilishicha, koʼkalamzorlashtirish darajasi 2020- yildagi 8 foizdan 2025-yilda 14,3 foizga yetgan. Choʼllanishga qarshi kurashishda Orolboʼyidagi ekologik tiklash ishlari alohida oʼrin tutadi. Keyingi yillarda Orol dengizining qurigan tubida 2 million gektardan ortiq maydonda yangi oʼrmonzorlar tashkil etildi. Saksovul va boshqa choʼl oʼsimliklarini ekish orqali amalga oshirilayotgan bu ishlar qum va tuz-chang koʼchishi xavfini kamaytirish, hududning ekologik holatini yaxshilashga qaratilgan. Shu bilan birga, choʼl hududlarining tabiiy imkoniyatlaridan oqilona foydalanish va oʼsimlik resurslarini saqlash masalalariga ham eʼtibor qaratilmoqda. Shuningdek, choʼl oʼsimliklari urugʼchiligi va koʼchatchiligini rivojlantirish, galofitlarni yetishtirish zarurligi taʼkidlanib, degradatsiyaga uchragan yerlarda zamonaviy agrotexnologiyalarni sinovdan oʼtkazish taklif qilindi. Bu yoʼnalishlar ekologik tiklash ishlarini ilmiy tadqiqotlar bilan uygʼun olib borish zaruratini koʼrsatadi.
Biologik xilma-xillikni saqlash borasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tarmogʼi ham kengaytirilmoqda. Xususan, 2025–2026-yillarda 10 ta muhofaza etiladigan tabiiy hududning maydoni kengaytirildi. 2026-yilda esa uchta yangi milliy tabiat bogʼi tashkil etilib, Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar departamenti tizimidagi hududlar soni 24 tadan 27 taga yetdi. Rasmiy maʼlumotlarga koʼra, 2026-yil 30-mart holatiga ushbu muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning umumiy maydoni mamlakat hududining 15,7 foizini tashkil etgan.
Koʼkalamzorlashtirish va muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni kengaytirish bilan bir qatorda, iqlim oʼzgarishi sharoitida tabiiy oʼsimliklar xilma-xilligini saqlash ham dolzarb vazifalardan biridir. Chunki harorat va namlik rejimining oʼzgarishi oʼsimliklarning yashash sharoitiga turlicha taʼsir koʼrsatib, ayrim turlar uchun qulay hududlarning qisqarishi yoki boshqa geografik mintaqalarga siljishiga olib kelishi mumkin. Markaziy Osiyoda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar bu jarayonlar, ayniqsa, togʼ va togʼoldi ekotizimlarida yaqqol namoyon boʼlishi mumkinligini koʼrsatmoqda. Аyrim oʼsimlik turlarining kelajakdagi potentsial tarqalishini modellashtirish natijalarida ekologik mos hududlarning qisqarishi, yuqoriroq balandliklarga siljishi va iqlimiy boshpana hududlarining kamayishi prognoz qilingan.
Surxondaryo viloyati tabiiy florasi boʼyicha olib borilgan tadqiqotlarda 1981–1990 yillar bilan 2021–2023-yillar taqqoslanganda havo harorati 1,8–2,0 °S ga oshgani, yogʼin miqdori va tuproq namligi esa kamaygani aniqlangan. Аyniqsa, endemik turlar tarqalgan hududlarda iqlimiy oʼzgarishlarning nisbatan kuchliroq namoyon boʼlishi ularning yashash muhitini muhofaza qilish masalasiga alohida eʼtibor qaratish zarurligini koʼrsatadi. Shu nuqtai nazardan, milliy floramizni saqlashda mavjud muhofaza etiladigan hududlar bilan cheklanib qolmasdan, oʼsimliklarning kelajakdagi tarqalishidagi ehtimoliy oʼzgarishlarni ham hisobga olish muhimdir. Buning uchun floristik tadqiqotlar, uzoq muddatli ekologik monitoring va zamonaviy modellashtirish natijalarini tabiatni muhofaza qilish amaliyotiga izchil tatbiq etish zarur. Iqlim oʼzgarishi sharoitida biologik xilma-xillikni saqlash xalqaro hamkorlik, davlat ekologik siyosati va ilmiy tadqiqotlarning uygʼunligini talab etadi. COP31 konferentsiyasi bu boradagi hamkorlikni yanada rivojlantirish uchun muhim imkoniyatdir. Milliy floramiz kelajagi esa bugun qabul qilinayotgan qarorlar, tabiiy ekotizimlarni muhofaza qilish va ilmiy asoslangan amaliy choralar samaradorligiga bevosita bogʼliq.
Feruz Аkbarov,
biologiya fanlari boʼyicha falsafa doktori (PhD),
Oʼzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti