Global iqlim oʼzgarishi Oʼzbekiston daryoboʼyi ekotizimlarini qanday oʼzgartirmoqda?

Markaziy Osiyoning yirik daryolari boʼyida tarixan shakllangan oʼrmon ekotizimlari mavjud. Markaziy Osiyo xalqlari mazkur oʼziga xos tabiat yodgorligini “toʼqay” deb ataydi. Toʼqaylar Oʼzbekistonning quruq va issiq iqlimida muhim hayotiy muvozanatni saqlab turuvchi noyob tabiiy makondir. Daraxtlarning ildizlari qirgʼoqlarni yemirilishdan saqlaydi, daraxt va butalar tuproqni himoya qiladi, ularning soyasi yozgi jaziramani yumshatadi. Bu yerda qushlar uya quradi, koʼplab jonzotlar ozuqa va boshpana topadi. Buxoro bugʼusi kabi oʼnlab noyob hayvonlarning hayoti ham shu muhit bilan chambarchas bogʼliq. Turangʼil, tol, jiyda va yulgʼunzorlar daryo bilan choʼl oʼrtasida oʼziga xos tabiiy muvozanatni saqlab turadi. Biroq, keyingi oʼn yillikarda mazkur daryoboʼyi oʼrmonlari iqlim oʼzgarishi va keng antropogen faoliyat taʼsiri ostida global miqyosda eng koʼp xavf ostida qolayotgan ekotizimlar qatoriga kiradi.
Toʼqaylarning qadri ularning koʼlami qisqargan sari yanada yaqqol sezilmoqda. Tarixan Markaziy Osiyoning ayrim daryo sohillarida qirgʼoqdan ikki-uch kilometrgacha yoyilgan toʼqayzorlar bugun koʼp joylarda tor, bir-biridan uzilib qolgan yashil yoʼlaklar koʼrinishida saqlanmoqda. Bir paytlar daraxt, buta, qamishzor va nam oʼtloqlar tutashgan hududlar endi alohida kichik boʼlaklarga ajralgan. Bu qisqarish har bir oʼsimlik va hayvon uchun yashash maydoni, ozuqa va xavfsiz makon kamayishi demakdir.
Oʼzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi olimlari Аmudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari hamda Аydar-Аrnasay koʼllar tizimi sohillarida toʼqaylarni kompleks oʼrganishga bagʼishlangan koʼp yillik tadqiqotlarni yakunladi. Dala kuzatuvlari tarixiy maʼlumotlar, kosmik tasvirlar va daraxtlarning yillik halqalari tahlili bilan birlashtirildi. Mazkur tadqiqotlar 632 oʼsimlik turi oʼsuvchi daryoboʼyi ekotizimlari qanchalik boy tabiiy muhit ekanini koʼrsatdi.
Tadqiqiotlar bu boylikka tahdid solayotgan omillar bir-biri bilan chambarchas bogʼlanganligini koʼrsatdi. Havoning isishi suvning bugʼlanishini kuchaytirmoqda, qurgʼoqchilik tuproqdagi nam zaxirasini kamaytirayabdi, togʼlarda qorning erta erishi va muzliklarning qisqarishi daryolarning suv bilan taʼminlanishiga taʼsir etmoqda. Mavsumiy suv bosishlar kamaygan joylarda toʼqayning tabiiy yangilanishi qiyinlashmoqda. Yerlarni oʼzlashtirish, ortiqcha chorva boqish va suv oqimining boshqarilishi ham bu jarayonlarga qoʼshiladi. Iqlim oʼzgarishi ana shu mavjud bosimlarni kuchaytirib, toʼqaylarning tiklanish imkoniyatini toraytirmoqda.
Daryo boʼyidagi daraxtning hayoti koʼpincha undan yuzlab kilometr uzoqdagi togʼlarda boshlanadi. Qishda toʼplangan qor, shuningdek, muzliklar issiq mavsumda daryolarni suv bilan taʼminlaydi. Isish taʼsirida qishda qor qoplamining kam yigʼilishi va qorning ertaroq erishi suvning yil davomidagi taqsimotini oʼzgartirmoqda. Muzliklarning qisqarishi esa uzoq muddatda yozgi suv taʼminotini zaiflashtiradi. Jadal erish dastlab oqimni vaqtincha koʼpaytirishi mumkin, lekin bu togʼlardagi muz zaxirasi tiklanayotganini anglatmaydi. Zaxira kamaygan sari eng issiq oylarda suv yetishmasligi xavfi ortadi.
Shu tariqa, togʼlardagi oʼzgarish quyi oqimdagi toʼqaygacha yetib keladi. Daraxt suvga koʼproq muhtoj boʼlgan paytda daryodan va tuproqdan oladigan namlik yetarli boʼlmaydi. Toʼqayning ahvoli faqat daryoda bir yilda qancha suv oqqaniga emas, shu suv oʼsimliklar oʼsadigan mavsumda qirgʼoq boʼyidagi toʼqaylarga yetib borgan-bormaganiga ham bogʼliq.
Tabiiy sharoitda daryoning mavsumiy koʼtarilishi toʼqay uchun hayotbaxsh jarayondir. Suv daryoboʼyi pasttekisliklari – qayirlarga yoyilib, tuproqni namlaydi, yerosti suvlarini toʼldiradi, urugʼlar unishi mumkin boʼlgan nam qumloq va loyqa maydonlarni hosil qiladi. Suv qaytganidan keyin ham tuproqda qolgan nam yosh nihollarga oʼsish imkonini beradi. Toʼqay daraxtlarining yangi avlodi ana shu tabiiy davriylikka bogʼliq.
Suv bosish davri qisqarganda, vaqti oʼzgarganda yoki ayrim uchastkalarga suv umuman chiqmay qoʼyganda, bu bogʼliqlik uziladi. Keksa daraxtlar bir muddat yashnab turishi mumkin, ammo ularning oʼrnini bosadigan nihollar kamayadi. Ildizi hali chuqurlashmagan yosh oʼsimlik birinchi quruq va issiq yozning oʼzidayoq nobud boʼladi. Shuning uchun daryo oʼzanida suv borligi uning yonidagi barcha toʼqaylar yetarlicha nam olayotganini bildirmaydi.
Haroratning koʼtarilishi bu muammoni yanada keskinlashtiradi. Zarafshon vodiysi boʼyicha tahlillar uzoq yillar davomida havo isib, yozgi nisbiy namlik pasayganini koʼrsatadi. Qish yoki bahorda yogʼin boʼlishi yozgi suv tanqisligini har doim ham qoplamaydi. Jaziramada tuproq tezroq quriydi, oʼsimlik esa yoʼqotgan namini ildizi orqali toʼldirishga majbur boʼladi. Suv yetishmaganda oʼsish susayadi, daraxt zaiflashadi, qurgʼoqchil yillarni yengib oʼtish qiyinlashadi.
Аydar–Аrnasay sohillarida ham iqlimga sezgirlik aniq kuzatilgan. Oʼrganilgan uchastkalarda bahorgi yogʼin oldingi yilga nisbatan koʼpayganda, yozgi oʼsimlik qoplamining yashilligi ortishga moyil boʼlgan, yoz issiqroq kelganda esa teskari holat qayd etilgan. Tadqiqotlardan kelib chiqadigan xulosa shuki, katta koʼlga yaqinlikning oʼzi oʼsimlikni issiqlik va tuproq namligi tanqisligidan himoya qilmaydi.
Namlik kamayishiga shoʼrlanish qoʼshilib, toʼqaylar yanada ogʼir sharoitga tushmoqda. Suv yetarli yangilanmaydigan, tuzlar yuvilib ketmaydigan joylarda kuchli bugʼlanish tuproqda tuz toʼplanishini kuchaytirmoqda. Bunday tuproqda nam boʼlsa ham, oʼsimlikning uni oʼzlashtirishi qiyinlashadi. Natijada daraxt ham suv tanqisligi, ham shoʼrlanish taʼsirini bir vaqtda boshdan kechiradi.
Аmudaryoning quyi oqimi va delьtasidagi tadqiqotlar bu oʼzgarishning aniq manzarasini ochib berdi. Аyrim uchastkalarda turangʼilzorlar siyraklashib, namtalab oʼsimliklar kamaymoqda, ular oʼrnida qurgʼoqchilik va shoʼrlanishga chidamli butalar hamda oʼtlar ulushi ortib bormoqda. Daraxtzorning buta va shoʼralar ustun boʼlgan maydonga aylanishi bilan uning soyasi, nam saqlash sharoiti va hayvonlar uchun yashash muhiti ham oʼzgaradi. Oʼrmonning oʼrnida oʼsimlik borligi afsuski oʼrmon saqlanib qolganini anglatmaydi.
Zarafshon toʼqaylarida ham shu jihat muhim: ayrim joylarda oʼtlar koʼpayib, hudud yashil koʼrinishi mumkin, holbuki daraxtlar zaiflashgan yoki qurishga yuz tutgan. Shu bois toʼqay holatini faqat tashqi yashilligiga qarab baholash yetarli emas. Unda sogʼlom daraxtlar, tabiiy nihollar va shu muhitga xos turlar saqlanyaptimi — asosiy mezon shu.
Sirdaryoning Fargʼona vodiysi qismidagi uch toʼqay massivi boʼyicha olingan natija yoʼqotish koʼlamini raqamlarda koʼrsatadi. Ularning umumiy maydoni 1975 yildagi qariyb 754 gektardan 2025 yilda 377 gektarga qisqargan. Ellik yil ichida Sirdaryo toʼqaylarining qariyb yarmi yoʼq boʼlib ketgan. Isish va qurgʼoqchilik esa saqlanib qolgan qismlarning yashab qolishi va tiklanishini yanada qiyinlashtirmoqda.
Fanlar akademiyasi olimlari Аmudaryo, Sirdaryo va Zarafshon toʼqaylarida daraxtlarning yillik halqalari kengligi Аmudaryoda 1949 yildagi 6,96 millimetrdan 2022 yilda 2,46 millimetrgacha kamaygani, Sirdaryoda bu koʼrsatkich 1965–2022 yillarda 11,26 millimetrdan 1,95 millimetrgacha qisqarganini aniqlashdi. Yillik xalqalarning radial oʼsish Аmudaryoda tarixiy maksimumga nisbatan 65%, Sirdaryoda 83%, Zarafshonda yesa zamonaviy bosqichda qariyb 49% ga kamaygan. Toʼqaylarda kuzatilayotgan radial oʼsishning keskin pasayishi oddiy iqlimiy tebranish emas, balki ekotizim barqarorligining izdan chiqayotganini koʼrsatuvchi biologik signaldir.
Tadqiqotlar koʼrsatdiki, toʼqay parchalangan sari uning himoyasizligi ortib boradi. Bir-biridan uzilgan kichik daraxtzorlar orasida hayvonlarning koʼchishi va oʼsimliklarning tarqalishi qiyinlashadi. Yongʼin yoki uzoq qurgʼoqchilikdan zarar koʼrgan uchastkaning qayta tiklanishi uchun yaqinda sogʼlom toʼqay va urugʼ manbalari boʼlishi muhim. Daraxtlar kamayib, yer ochilib qolgan joylarda quyosh va shamol taʼsiri kuchayadi, bu esa qolgan namning ham tezroq yoʼqolishiga sharoit yaratadi.
Quruq oʼt, qamish va shox-shabba toʼplanishi yongʼin xavfini ham oshiradi. Issiq va quruq havo yongʼin chiqishi va tarqalishi uchun qulay sharoit yaratadi, quruq va issiq harorat esa uni boshlab berishi mumkin. Yongʼindan keyingi tiklanishga ham suv kerak. Namlik yetishmaydigan joyda zararlangan oʼrmonning tiklanishi choʼziladi yoki u boshqa oʼsimlik qoplamiga almashadi. Demak, isish, suv tanqisligi va yongʼin xavfi bir-birini kuchaytiruvchi bosimlarga aylanmoqda.
Fanlar akademiyasi olimlari olib borgan tadqiqotlar toʼqaylarni saqlash uchun qaerda va qanday chora zarurligini aniqlashga xizmat qilmoqda. Oʼsimliklar tarkibi va daraxtlar holatini oʼrganish, tuproq namligi hamda shoʼrlanishini kuzatish, yongʼin xavfi yuqori uchastkalarni xaritaga tushirish orqali eng zaif hududlarni belgilash imkonini beradi. Bu maʼlumotlar muhofaza va tiklash ishlarini joyning haqiqiy ehtiyojiga moslashtirishga qaratilgandir.
Аvvalo, saqlanib qolgan toʼqaylarning tabiiy yaxlitligini asrash, yangi oʼzlashtirishlar hisobiga yana qisqarishiga yoʼl qoʼymaslik zarur. Tiklashda tuproq va namlik sharoitiga mos mahalliy turlardan foydalanish, tabiiy nihollarni ortiqcha chorva bosimidan himoya qilish lozim. Imkoni bor joylarda qayirning daryo bilan suv aloqasini va ilmiy asoslangan mavsumiy namlanishini tiklash kerak. Ekilgan koʼchatning keyingi issiq yozlardan omon chiqishi tiklash ishining asosiy natijalaridan biri boʼlishi shart.
Bu vazifalar mintaqada suv resurslaridan oqilona foydalanish bilan chambarchas bogʼliq. Suvni tejash, yoʼqotishlarni kamaytirish, mavjud zaxiralarni aniq hisobga olish va taqsimlashda tabiiy ekotizimlar ehtiyojini ham inobatga olish zarur. Аholi, qishloq xoʼjaligi va sanoatning suvga boʼlgan ehtiyoji bilan birga, daryo qayirlarining tirik qolishi uchun kerakli suv ham rejalashtirilishi lozim. Chunki suvini yoʼqotgan toʼqayni faqat koʼchat ekish bilan saqlab boʼlmaydi.
Markaziy Osiyo davlatlari uchun toʼqaylarni asrash umumiy vazifadir. Togʼlardagi qor-muz zaxiralari, daryolar, vodiylar va ulardagi tirik tabiat oʼzaro bogʼliq. Shu bois ilmiy maʼlumot almashish, suv va ekotizimlar holatini birgalikda kuzatish, noyob turlar yashash joylarini muhofaza qilish va toʼqaylarni tiklash boʼyicha hamkorlikni kuchaytirish zarur. Mintaqadagi har bir mamlakatning amaliy hissasi umumiy tabiiy barqarorlikka xizmat qiladi.
Global iqlim oʼzgarishi sharoitida bu saʼy-harakatlar jahon hamjamiyatining yanada kuchli birdamligini ham talab etadi. Isishni cheklash, suvni tejaydigan texnologiyalarni kengaytirish, ilmiy tadqiqotlar va tabiatni tiklash ishlarini qoʼllab-quvvatlash orqali dunyo mamlakatlari bu noyob ekotizimlarni saqlashga hissa qoʼsha oladi. Biologik xilma-xillikni asrashda birgalikda harakat qilishning natijasi aniq boʼlishi kerak: daryo boʼyida suv yetib borgan toʼqay, unda voyaga yetayotgan yosh daraxtlar va yashash muhitini saqlab qolgan jonzotlar.
Bugun tor yashil yoʼlaklarga aylanib qolgan toʼqaylarning ertangi taqdiri suvga, yerga va tabiatga munosabatimizga bogʼliq. Ularni saqlab qolish uchun ilm koʼrsatgan yechimlarni hamjihatlik bilan amalga oshirish kerak. Shunda daryolarimiz boʼyidagi hayot kelgusi avlodlar uchun ham davom etadi.

B.Habibullaev, 
Oʼzbekiston Fanlar Аkademiyasi 
Botanika instituti laboratoriya 
mudiri, b.f.f.d. (PhD), katta ilmiy xodim