Yangi Oʼzbekiston qishloq xoʼjaligidagi takomillashtirilgan tizim fermerlar manfaatlariga xizmat qiladi

Oʼzbekistonda qishloq xoʼjaligi sohasini isloh qilish boʼyicha keng koʼlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Ushbu oʼzgarishlar nafaqat ishlab chiqarish hajmini oshirish, balki fermerlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, sohani raqamlashtirish hamda bozor mexanizmlarini keng joriy etishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.

Yangi yondashuv natijasida qishloq xoʼjaligi bosqichma-bosqich maʼmuriy boshqaruvdan iqtisodiy erkinlik va raqobat muhitiga oʼtmoqda.

Islohotlarning muhim yoʼnalishlaridan biri — yer munosabatlarini takomillashtirish boʼldi.

Yangi tartibga koʼra, qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan yerlarni ajratishda ochiqlik va shaffoflik taʼminlanib, elektron auktsion tizimi joriy etildi. Bu fermerlarga yerdan foydalanish huquqini qonuniy va kafolatlangan asosda amalga oshirish imkonini bermoqda. Eng muhimi, yer ijara huquqini asossiz bekor qilishga cheklovlar oʼrnatildi. Endi yer ijara munosabatlari tomonlar kelishuvi yoki sud qarori asosida hal etiladi. Bu esa fermerning kelajakka boʼlgan ishonchini mustahkamlaydi.

Fermerlarning faoliyatiga maʼmuriy aralashuvni keskin qisqartirish va mahsulot yetishtiruvchi subʼektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlashga qaratilgan tub islohotlar amalga oshirilib, sohada yangi tizim joriy etildi.

Birinchidan, sohani raqamlashtirish orqali qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan yerlarni ajratishda shaffof mexanizm joriy etilib, fermerlarga elektron shaklda auktsion orqali yerni erkin sotib olish imkoniyati va ijara huquqini himoya qilish kafolati yaratildi.

Masalan,Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining “Er munosabatlarida tenglik va shaffoflikni taʼminlash, yerga boʼlgan huquqlarni ishonchli himoya qilish va ularni bozor aktiviga aylantirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida”gi 2021 yil 8 iyundagi Farmoni bilan qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan faqat zaxirada turgan yerlar hamma uchun ochiq elektron auktsion savdolari orqali erkin sotib olish imkoniyati yaratildi. 

Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 24 avgustdagi Farmoniga muvofiq, 2022 yil 1 sentyabrdan boshlab yer uchastkalariga boʼlgan huquqning vujudga kelishi uchun asos boʼlgan hujjatlarni, shu jumladan Vazirlar Mahkamasi, mahalliy davlat hokimiyati organlarining hujjatlarini ularning oʼzi yoki yuqori turuvchi organ va mansabdor shaxslar tomonidan, xususan prokuror protesti asosida bekor qilish yoʼli bilan yer uchastkasiga boʼlgan huquqni tugatish mumkin emasligi belgilandi. 

Farmonga muvofiq, fermer xoʼjaliklarining yer ijara shartnomasi uning notarial tasdiqlangan rozilik arizasiga asosan tomonlarning kelishuviga koʼra yoki faqat sud tomonidan bekor qilinishi mumkin.

Fermerlarning ijara huquqini kafolatlari Kodeks darajasida mustahkamlanib, Yer kodeksining 36-moddasiga koʼra yerdan foydalanuvchining oʼz arizasiga yoki sudning qaroriga asosan ijara huquqi bekor qilinishi tartibi belgilandi.

Ikkinchidan, yangi tizim boʼyicha fermerlar ijaraga olgan yerlariga ekinlarni mustaqil joylashtirish mexanizmi joriy etildi.

Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 12-avgustda qabul qilingan farmoniga muvofiq 2026-yil hosilidan boshlab fermer xoʼjaliklari, klasterlar va boshqa qishloq xoʼjaligi tashkilotlari oʼz yer uchastkalarida ekiladigan ekin turlarini “Аgroportal” (“Raqamli qishloq xoʼjaligi” yagona integratsion platforma) orqali mustaqil ravishda joylashtiradi. Bunda davlat organlari tomonidan ekinlarni toʼgʼridan-toʼgʼri belgilash amaliyoti bekor qilindi va maʼlumotlar raqamli platforma orqali shaffof yuritilishi belgilandi.

Raqamli platformalar orqali ekinlarni joylashtirish amaliyoti inson omilini kamaytirib, qaror qabul qilish jarayonini shaffoflashtirmoqda. Bu esa bozor talabidan kelib chiqqan holda mahsulot yetishtirishga sharoit yaratmoqda.

“Qishloq xoʼjaligi ekinlarini oqilona joylashtirish tartibi toʼgʼrisida"gi nizom asosida fermer xoʼjaliklari qishloq xoʼjaligi ekinlarini mustaqil joylashtiradi va ekinlarni joylashtirish takliflari «CropAgro» AT orqali inson omilisiz amalga oshiriladi.

Uchinchidan, fermerlarning faoliyati erkinligini taʼminlash boʼyicha yangi tizim joriy etilib, davlat buyurtmalari tizimining qisqartirilishi boʼldi. Yaʼni paxta va gʼalla yetishtirishda erkin bozor tamoyillari bosqichma-bosqich kengayib, fermerlarga xaridorni mustaqil tanlash imkoniyati yaratildi.

Davlat boshqaruvi organlari, shu jumladan barcha darajadagi mahalliy hokimliklar va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning boshoqli don yetishtirishda agrotexnik tadbirlarni oʼtkazish, moddiy-texnik resurslar bilan taʼminlashga, bugʼdoyni sotish jarayonlariga, shu jumladan shartnomalar tuzishga, xoʼjaliklarni don tayyorlash va qayta ishlash bilan shugʼullanuvchi maʼlum korxonalarga biriktirish, respublika hududlari oʼrtasidagi ichki tashuvlarga aralashuvi qatʼiyan taqiqlangan.

“Fermer xoʼjaligi toʼgʼrisida”gi Qonunning 22-moddasiga koʼra, bugungi kunda fermerlar birja savdolari orqali shartnoma tuzish, mahsulotni erkin realizatsiya qilish va daromadni mustaqil boshqarish imkoniyatiga ega boʼlmoqda. Mahalliy amaldorlar fermerlarning faoliyatiga aralashsa, ularga tahdid yoki haqorat qilsa, Maʼmuriy javobgarlik toʼgʼrisidagi kodeksning 41-moddasiga koʼra, bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan qirq baravarigacha miqdorda jarima jazosi belgilandi.

Shu bilan birga fermer xoʼjaliklarni moliyaviy qoʼllab-quvvatlash va zarur sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 6-dekabrdagi 771-sonli qarori bilan 2025 yil hosilidan birja savdolari orqali sotilgan har bir tonna paxta xomashyosi uchun bir million soʼmdan subsidiya ajratilishi belgilandi.

Hozirda fermerlarga har bir hududda oʼrtacha 15-20-tachaga faoliyat koʼrsatayotgan klasterlarning istalgani bilan shartnoma tuzish imkoniyati yaratildi. Birgina, Qashqadaryo viloyatida 15 ta paxta-toʼqimachilik klasteri faoliyat yuritmoqda. Fermer xoʼjaliklari oʼzi istagan klasterlar bilan ixtiyoriy oʼzaro kelishgan xolda birja savdolarida (fьyuchers, forvard va spot) shartnoma tuzib faoliyat yuritmoqda.

Toʼrtinchidan, fermerlarning xarajatlarini kamaytirish, yuqori hosil olib daromadini oshirish imkoniyati yaratildi.

Yangi agrotexnologiya yordamida 76-sxema boʼyicha paxta yetishtirish kelgusi yilda ommalashtirilib, 891 ming gektarda toʼliq shu sxema boʼyicha paxta yetishtiriladi. Koʼsak qurti, gerbitsid, shoʼr va suvsizlikka chidamli xorijiy navlar ekiladigan maydonlar 2 karra koʼpaytirilib, 500 ming gektarga olib chiqiladi.

“Shinjon tajribasi” asosida 300 ming gektarga chigit ekiladi. Buning uchun dalalarda tomchilab sugʼorish texnologiyasini joriy etishga 2 trillion 600 milliard soʼm imtiyozli kredit ajratiladi. Oʼz mablagʼidan paxta yetishtirgan fermerlarga hosilning 10 foizigacha qismini subsidiyalashga 250 milliard soʼm beriladi.

Bunda paxta yetishtirish uchun kredit limitini yarmidan foydalangan fermerlarga ham hosilning 5 foizigacha subsidiya beriladi.

Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 13-oktyabrdagi PF-183-sonli Farmoni hamda 2025-yil 14-oktyabrdagi PQ-302-sonli qaroriga muvofiq, endilikda, yangi yondashuv asosida suv hisobini yuritish toʼliq elektron shaklga oʼtkaziladi. “Suv hisobi” axborot platformasi orqali foydalanilgan suv miqdori aniq hisoblanadi va isteʼmolchilarga elektron tarzda maʼlum qilinadi. 

Respublika boʼyicha jami 2,8 million gektar maydonda, sugʼoriladigan ekin maydonlarning 66 foizga suv tejovchi texnologiyalar joriy qilindi.Lazerli tekislash qishloq xoʼjaligi yerlarida suvning bir xil tarqalishini taʼminladi va ekinlarda oʼsuv davrida 15–20% hosildorlik oshishi kuzatildi. Bu agrotexnologiya fermerlar tomonidan eng samarali innovatsiyalardan biri sifatida baholanmoqda.

Suv resurslaridan oqilona foydalanish bugun qishloq xoʼjaligining eng muhim vazifalaridan biriga aylandi. Xususan, suv tejaydigan uskunalarning qiymatining 30–40% qismi, sarflangan elektr energiyasi toʼlovlari 100 % davlat tomonidan qoplab berilishi fermerlarning qiziqishini yanada oshirdi.

Beshinchidan, fermerlarga faoliyatini birgalikda yuritish uchun birlashish imkoniyati yaratildi. Yangi qabul qilingan “Qishloq xoʼjaligi kooperativlari toʼgʼrisida”gi Qonun bilan fermerlarga kooperativlar tashkil etish va birgalikda faoliyat yuritish imkoniyati yaratildi. Hozirda, mamlakatimizda qishloq xoʼjaligining turli yoʼnalishida 

mingdan ortiq qishloq xoʼjaligi kooperativlari faoliyat koʼrsatmoqda.Kooperativlar nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy himoya vositasiga ham aylanib bormoqda.

Yangi tartib boʼyicha paxtachilik yoʼnalishida respublikada 92 ta qishloq xoʼjaligi kooperativlari faoliyati tashkil etildi.

Birgina 2025-yilda fermerlar tomonidan tashkil etilgan 72 ta kooperativlar bilan 765 ta fermer xoʼjaliklari oʼrtasida birja savdolari orqali shartnomalar tuzilib, ular tomonidan 96 ming tonna paxta xom-ashyosi toʼgʼridan-toʼgʼri qishloq xoʼjaligi kooperativlarga yetkazib berildi.

Fermerlar va ular tashkil etgan kooperativlarning faoliyatini qoʼllab-quvvatlash va huquqiy himoya qilish maqsadida Oʼzbekiston Resublikasi Prezidentining 2025-yil 14-fevraldagi PF-22-sonli Farmoni bilan Oʼzbekiston fermerlari kengashiga fermer, dehqon xoʼjaliklari va qishloq xoʼjaligi kooperativlarining manfaatlarini koʼzlab sudga davlat boji toʼlamasdan daʼvo arizalari kiritish hamda fermer xoʼjaliklari va qishloq xoʼjaligi kooperativlarining manfaatlarini koʼzlab sud muhokamasining istalgan bosqichida ishtirok etish, shuningdek, daʼvo arizalari bilan bir qatorda apellyatsiya, kassatsiya, taftish tartibida shikoyatlar, arizalar taqdim etish huquqi berildi.

Davlat tomonidan fermerlarning huquqiy himoyasini taʼminlovchi bu ijobiy amaliyot dunyoning birorta davlati tajribasida mavjud emas. 

Fermerlar kengashi sudlarga fermer manfaatida daʼvo arizalari kiritishda davlat boji toʼlashdan ozod etilganligi munosabati bilan fermerlarning 8,4 mlrd soʼm mablagʼlari ularning oʼzlarida tejab qolindi.

Oltinchidan, yangi tizim boʼyicha fermerlar qishloq xoʼjaligidagi islohotlar boʼyicha siyosiy munozaralarga jalb qilinib, ularning fikr-mulohazalari va tavsiyalarini hisobga olish mexanizmi joriy etildi. 

Qishloq xoʼjaligidagi yana bir muhim yangilik — fermerlarning qaror qabul qilish jarayonlarida ishtirokining kuchayganidir.

Ochiq muloqotlar, jamoatchilik muhokamalari va raqamli platformalar orqali fermerlar oʼz taklif va tashabbuslarini bildirmoqda. Bu esa qonunchilik va sohaviy qarorlarni hayotga yaqinlashtirishga xizmat qilmoqda.

Joriy yilda Oʼzbekiston fermerlari kengashi, Qishloq xoʼjaligi vazirligi rahbariti, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlari bilan hamkorlik Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax va Buxoro viloyatlarida fermerlarni qishloq xoʼjaligidagi islohotlar boʼyicha siyosiy munozaralarga jalb qilindi.

Muloqotlarda fermerlardan jami 156 ta takliflar kelib tushdi va yechimi boʼyicha normativ hujjatlar loyihasi ishlab chiqilmoqda. Birgina, “Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati” Oʼzbekiston Liberal Demokratik partiyasiga 167 nafar fermer xalq tomonidan deputat sifatida saylanib, qonunchilikni takomillashtirishda faol ishtirok etmoqda.

Fermerlarning, tadbirkorlarning manfaatlariga daxldor normativ-huquqiy hujjatlarning loyihalari ishlab chiquvchi tomonidan regulation.gov.uz portali orqali jamoatchilik muhokamasidan oʼtkazilmoqda.

Oʼzbekiston fermerlari kengashi tomonidan https://loyiha.adliya.uz/ portali orqali 2024-yilda 64, 2025-yilda 140 ta, 2026-yilning oʼtgan davrida 53 ta normativ-huquqiy hujjatlar loyihasi fermerlarning huquqlari va qonuniy manfaatlari yuzasidan huquqiy ekspertizadan oʼtkazildi.

Oʼzbekiston fermerlari kengashining ijtimoiy tarmoqlarda "Fermer minbari" (https://t.me/minbarfermer) telegram guruhi va "Fermer minbari" (https://t.me/fermerminbar) telegram kanalida fermerlar bilan ochiq onlayn muloqot tizimi yoʼlga qoʼyildi. "Fermer minbari" (https://t.me/minbarfermer) telegram guruhi orqali birgina 2025-yilda 2 mingdan ortiq, 2026-yilning oʼtgan davrida 200 dan ortiq murojaat, taklif va tavsiyalar kelib tushdi va ijobiy hal etildi.

Yana bir yangilik, Oʼzbekiston fermerlari kengashi fermerlar faoliyatiga koʼmaklashish va qulay shartoit yaratish maqsadida sunʼiy intellekt asosida ishlovchi va fermerlarga tezkor maslahatlar beruvchi “Fermer AI” telegram boti ishlab chiqildi.

Bu orqali sohada raqamli texnologiyalardan foydalanish yangi bosqichga chiqmoqda. Xususan, fermerlarga tezkor maslahat berish, kasalliklarni aniqlash, ekin holatini baholash va agrotexnik qarorlar qabul qilishda sunʼiy intellekt imkoniyatlari kengaymoqda. Bu esa zamonaviy fermer qiyofasini shakllantirmoqda.

Qishloq xoʼjaligida amalga oshirilayotgan islohotlar sohani yangi bosqichga olib chiqmoqda.

Bugungi fermer — yerni boshqaruvchi, bozorni tushunuvchi, texnologiyadan foydalanuvchi va oʼz manfaatini himoya qila oladigan zamonaviy tadbirkordir.

Yangi tizimning bosh maqsadi esa bitta — fermerning daromadi, oziq-ovqat xavfsizligi va mamlakat iqtisodiy barqarorligini taʼminlashdir.

Zafar Mustafaqulov,

Oʼzbekiston fermerlari kengashi

raisi oʼrinbosari