SHHT va suv diplomatiyasi: umumiy manfaatlar yoʼlida

Suv — aziz neʼmat, hayot manbai. U faqat tabiiy resurs emas, balki mamlakatlarning oziq-ovqat va energetika xavfsizligi, iqtisodiy taraqqiyoti, ekologik barqarorligi hamda aholi farovonligini belgilaydigan strategik omildir.

Bugungi sharoitda, ayniqsa, transchegaraviy daryolar va umumiy suv manbalaridan oqilona, adolatli hamda oʼzaro manfaatli foydalanishga qaratilgan siyosiy muloqot va amaliy hamkorlikka ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Yaʼni, suv diplomatiyasiga — suvni nizo manbaiga emas, davlatlarni birlashtiruvchi hamkorlik vositasiga aylantirishga zarurat sezilmoqda. 

Shanxay hamkorlik tashkilotining taʼsis hujjatlarida tabiiy resurslardan, jumladan, suv resurslaridan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va qoʼshma ekologik dasturlarni amalga oshirish hamkorlikning asosiy yoʼnalishlari qatoriga kiritilgan. Demak, suv masalasi ShHT kun tartibiga keyinchalik qoʼshilgan mavzu emas, balki tashkilot faoliyatining dastlabki ustuvor yoʼnalishlaridan biridir.

Keyingi yillarda mazkur yoʼnalishning siyosiy va huquqiy asoslari yanada mustahkamlandi. SHHTning Dushanba va Samarqand deklaratsiyalarida xavfsiz ichimlik suvidan foydalanish, suv resurslarini kompleks va oqilona boshqarish barqaror taraqqiyotning muhim sharti sifatida qayd etildi. 

2026 yil 3 aprel kuni Bishkekda oʼtkazilgan SHHTga aʼzo davlatlar atrof-muhitni muhofaza qilishga masʼul vazirlik va idoralari rahbarlarining yettinchi yigʼilishida iqlim oʼzgarishiga moslashish, muzliklarni saqlash va suv resurslarini boshqarish masalalari muhokama qilindi. Bu holat suv mavzusi tashkilotning amaliy kun tartibida tobora muhim oʼrin egallayotganini koʼrsatadi.

Shu bilan birga, ShHTga aʼzo davlatlar vakillari turli formatdagi uchrashuv, yigʼilish va muzokaralarda suv resurslari bilan bogʼliq masalalarga amaliy yechim izlamoqda. Xususan, 2026 yil 7 avgust kuni Qozogʼiston Respublikasining Turkiston shahrida Davlatlararo suv xoʼjaligini muvofiqlashtirish komissiyasining (DSXMK) 94-yigʼilishi boʼlib oʼtdi. 

Qozogʼiston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʼzbekiston suv xoʼjaligi vazirlari va masʼullari Sirdaryo va Аmudaryo havzalaridagi suv omborlarining 2026-yilgi vegetatsiya davri uchun limitlari va ishlash rejimlarini hamda Sirdaryo havzasida suvni hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish rejasini tayyorlash masalalarini koʼrib chiqdilar. Hujjatni ishlab chiqish maʼqullandi va joriy yilning sentyabrь oyiga qadar maxsus ishchi guruhini tuzish rejalashtirildi.

Bundan tashqari, tomonlar Jahon banki bilan hamkorlikdagi Markaziy Osiyo mamlakatlarining suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish boʼyicha mintaqaviy hamkorlik (CАWEC) 20 mln dollarlik grant loyihasini amalga oshirish, shuningdek, Orolni qutqarish xalqaro jamgʼarmasi taʼsischi-davlatlari rahbarlari kengashining qarorlaridan kelib chiqadigan vazifalar ijrosini muhokama qildilar.

Germaniya hamkorlik jamiyati (GIZ) koʼmagida Qozogʼiston va Oʼzbekiston oʼrtasidagi transchegaraviy suv obʼektlarida suv resurslarini monitoring qilish va hisobga olish tizimini avtomatlashtirish boʼyicha pilot loyihani amalga oshirish choralari koʼrilmoqda. 

2026-yilning 10-12 avgust kunlari Toshkent shahrida «Markaziy Osiyo suv xoʼjaligida iqlim oʼzgarishi sharoitida suv tejovchi sugʼorish texnologiyalari va raqamli yechimlarni joriy etish» mavzusida uch kunlik mintaqaviy trening boʼlib oʼtdi. 

Trening Oʼzbekiston Respublikasi Suv xoʼjaligi vazirligi tashabbusi bilan, Oʼzbekistonda suv resurslarini boshqarish milliy loyihasi va Blue Peace Central Asia (BPCA) loyihasi doirasida, Suvchilar maktabi ishtirokida tashkil etildi.

Unda Qozogʼiston, Qirgʼiz Respublikasi, Tojikiston, Turkmaniston va Oʼzbekistondan suv xoʼjaligi mutaxassislari ishtirok etdi. 

Tadbirning asosiy maqsadi Markaziy Osiyo mamlakatlari suv xoʼjaligi mutaxassislarining kasbiy salohiyatini oshirish, oʼzaro tajriba almashishni kengaytirish, suv resurslaridan samarali foydalanish, zamonaviy sugʼorish texnologiyalarini joriy etish va sohani raqamlashtirish boʼyicha amaliy hamkorlikni mustahkamlash, shuningdek, Oʼzbekistonda amaliyotga tatbiq etilayotgan ilgʼor yechimlar bilan tanishtirishdan iborat boʼldi. 

Shu oʼrinda taʼkidlash kerakki, Oʼzbekiston suv diplomatiyasiga faqat tashqi siyosat vositasi sifatida emas, balki mamlakat ichida amalga oshirilayotgan keng koʼlamli islohotlarning mantiqiy davomi sifatida yondashmoqda. Zero, mintaqaviy muloqotda suvdan samarali foydalanish gʼoyasini ilgari surish uchun har bir davlat, avvalo, oʼz hududida suv isrofini kamaytirishi va zamonaviy boshqaruv tizimini shakllantirishi zarur.

Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlis va xalqimizga Murojaatnomasida ham suv tanqisligi dunyo miqyosida tobora dolzarblashib borayotgani, shu bois suvdan oqilona foydalanish islohotlarning dastlabki kunlaridanoq davlat siyosati darajasiga koʼtarilgani taʼkidlandi. 

Soʼnggi yillarda sohada erishilayotgan natijalarni raqamlar misolida tahlil qiladigan boʼlsak, 2025-yilda 258 ta irrigatsiya va melioratsiya obʼektida qurilish hamda rekonstruktsiya ishlari bajarilib, 723 kilometr kanal betonlashtirildi. Shuningdek, 158 kilometr sugʼorish va 303 kilometr kollektor-drenaj tarmogʼi qurildi yoki rekonstruktsiya qilindi. Natijada 364 ming gektar yerning suv taʼminoti yaxshilanib, 500 million kub metrdan ortiq suv yoʼqotilishining oldi olindi.

2026-yilda 308 ta irrigatsiya va melioratsiya loyihasi doirasida qurilish hamda rekonstruktsiya ishlarini amalga oshirish uchun davlat byudjetidan jami 2 trillion 199 milliard soʼm mablagʼ ajratildi. 

Joriy yilning 1 avgust holatiga 1,3 trln soʼmlik qurilish ishlari bajarildi, bu belgilangan yillik rejaning 59 foizini tashkil etdi. Xususan, 637 kilometr kanallar betonlashtirildi va rekonstruktsiya qilindi. Shuningdek, 52 kilometr sugʼorish tarmoqlari — lotok va quvurlar, 27 ta gidrotexnik inshoot qurildi va rekonstruktsiya qilindi. Suv xoʼjaligi obʼektlarining energiya samaradorligini oshirish va suvni uzluksiz yetkazib berish maqsadida 13 m³/sekund quvvatdagi nasos stantsiyalari, 31 ta sugʼorish qudugʼi, 33 kilometr nasos stantsiyalarining bosimli quvurlari, 268 kilometr kollektor-drenaj tarmogʼi qurildi va rekonstruktsiya qilindi. 

Suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishda ham sezilarli natijalarga erishilmoqda. 2025-yil yakunida bunday texnologiyalar qamrovi 2,6 million gektarga, yaʼni sugʼoriladigan maydonlarning 61 foiziga yetdi. Shundan 664 ming gektarda tomchilatib sugʼorish texnologiyasi joriy etildi. Mazkur texnologiyalar hisobidan 3 milliard kub metr suv iqtisod qilindi. 2026-yil yakunida suv tejovchi texnologiyalar qamrovini 3,1 million gektarga yetkazish va 5 milliard kub metr suv tejash maqsad qilingan boʼlib bugungi kunda respublika boʼyicha jami 638 ming gektar maydonlarda suv tejovchi texnologiyalar joriy qilindi.

Bu raqamlar nafaqat milliy iqtisodiyot, balki mintaqaviy suv balansi uchun ham ahamiyatli. Chunki bir davlatda tejalgan har bir kub metr suv umumiy havzadagi bosimni kamaytiradi. Shu maʼnoda sugʼorish tarmoqlarini betonlash, suv tejovchi texnologiyalar mamlakat miqyosidagi tadbir boʼlishi bilan birga, mintaqaviy ishonchni mustahkamlaydigan diplomatik hissadir.

Suvni samarali boshqarish uchun uni aniq hisobga olish zarur. Hisob boʼlmagan joyda tejamkorlikni baholash, yoʼqotishlarni aniqlash va adolatli taqsimotni taʼminlash qiyin.

Shu nuqtai nazardan Oʼzbekiston suv xoʼjaligida amalga oshirilayotgan raqamlashtirish ishlari mamlakat ichidagi boshqaruv samaradorligini oshirish bilan birga, kelgusida transchegaraviy suv maʼlumotlarini ishonchli almashish uchun ham texnologik asos yaratadi.

2025-yilda Suv xoʼjaligini raqamlashtirish va monitoring markazi tashkil etilib, sohadagi maʼlumotlarni yagona nuqtada jamlaydigan zamonaviy Vaziyatlar markazi faoliyati yoʼlga qoʼyildi. Oʼnta axborot tizimi joriy etildi. “Davlat suv kadastri” va “Melioratsiya” axborot tizimlarida sunʼiy intellekt yordamida maʼlumotlarni tahlil qilish, bashorat tayyorlash va tavsiyalar ishlab chiqish imkoniyati yaratildi.

Suv omborlarida suv sathi va hajmini masofadan kuzatish imkonini beradigan 44 ta datchik oʼrnatildi. Davlat chegarasi orqali olinayotgan suv sarfini real vaqt rejimida aniqlash uchun 272 ta qurilmalarni oʼrnatish ishlari hamda tumanlararo suv resurslarini onlayn boshqarish va monitoring qilish uchun esa 1 895 ta nuqtada maxsus uskunalar oʼrnatish doirasida loyihachi tashkilot tomonidan Respublika miqyosida oʼrganish ishlari olib borilmoqda.

Bunday loyihalarning ahamiyati faqat texnik qulaylik bilan cheklanmaydi. Real vaqt rejimidagi ishonchli maʼlumotlar suv taqsimotida shaffoflikni oshiradi, inson omilini kamaytiradi va bahsli vaziyatlarning oldini oladi.

Kelgusida ShHTga aʼzo davlatlardagi milliy axborot tizimlarini oʼzaro muvofiqlashtirish mumkin. Bu barcha maʼlumotlarni bitta markazga topshirish degani emas. Аksincha, davlatlar suvereniteti va milliy qonunchilikni hurmat qilgan holda, zarur gidrologik koʼrsatkichlarni kelishilgan formatda almashish mexanizmini shakllantirish nazarda tutiladi.

Suv–energetika–oziq-ovqat muvozanati — barqaror taraqqiyot sharti. ShHT doirasida suv, energetika va qishloq xoʼjaligi idoralari oʼrtasidagi hamkorlikni birlashtiradigan doimiy mexanizmni shakllantirish maqsadga muvofiq. Bunday mexanizm suv omborlarining mavsumiy ish rejimi, elektr energiyasi almashinuvi, sugʼorish davri ehtiyojlari va ekologik oqimlarni birgalikda tahlil qilish imkonini beradi.

ShHT hududida tomchilatib va yomgʼirlatib sugʼorish, kanallarni betonlashtirish, yopiq quvurli tarmoqlar, aqlli suv hisoblagichlar, energiya tejamkor nasoslar hamda sunʼiy intellekt asosidagi prognozlash tizimlaridan foydalanish boʼyicha katta tajriba toʼplangan.

Ushbu tajribani umumlashtirib, turli iqlim sharoitlariga mos namunaviy loyihalarni amalga oshirish mumkin. Masalan, ShHT doirasida suv tejamkor texnologiyalar namoyish etiladigan pilot hududlarni tashkil qilish, mutaxassislar va fermerlarni oʼqitish, erishilgan natijalarni yagona metodika asosida baholash maqsadga muvofiq.

Suv masalalari boʼyicha ishonchli qarorlar ilmiy tadqiqotlarga tayanishi zarur. Shuning uchun ShHT mamlakatlarining ilmiy-tadqiqot institutlari, universitetlari va suv xoʼjaligi tashkilotlari oʼrtasida qoʼshma ilmiy dasturlarni amalga oshirish muhim.

Suvdan foydalanishda faqat bugungi ehtiyojni hisobga olish yetarli emas. Qabul qilinayotgan har bir qarorning kelajak avlodlar, tabiiy ekotizimlar va qoʼshni davlatlar manfaatlariga taʼsiri ham chuqur baholanishi zarur.

Bugun suv diplomatiyasiga faqat nizolarning oldini olish vositasi sifatida qarash yetarli emas. U iqtisodiy taraqqiyotni ragʼbatlantirishi, investitsiyalarni jalb qilishi, texnologiyalar almashinuvini tezlashtirishi, oziq-ovqat va energetika xavfsizligini mustahkamlashi kerak.

ShHT ana shu imkoniyatlarni birlashtira oladigan yirik mintaqaviy tuzilmadir. Tashkilot doirasidagi hamkorlik suvni taqsimlash atrofidagi muzokaralardan suv orqali umumiy iqtisodiy manfaat yaratish va barqaror taraqqiyotni taʼminlash bosqichiga oʼtishi lozim.

Zero, suv davlat chegaralarini tanlamaydi. Uning oqimi xalqlarning taqdiri, farovonligi va kelajagini bir-biriga bogʼlaydi.

Suvdan oqilona foydalanish — iqtisodiy taraqqiyot, uni adolatli boshqarish — yaxshi qoʼshnichilik, har bir tomchini asrash esa umumiy kelajak oldidagi masʼuliyatdir.

 Zokir Ishpulatov,

Oʼzbekiston Respublikasi 

Suv xoʼjaligi vazirining birinchi oʼrinbosari