Markaziy Osiyo yangi ekologik bosqich ostonasida

 2026-yilning 22–24-aprel kunlari Qozog‘istonning Ostona shahrida bo‘lib o‘tadigan Mintaqaviy ekologik sammit Markaziy Osiyo uchun muhim ahamiyat kasb etadi. U, avvalo, mintaqa davlatlarining iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi va yer degradatsiyasi kabi murakkab muammolarga birgalikda yechim izlayotganligining yana bir yorqin isbotidir. Bu — ekologik siyosatda yangi bosqich, mustahkam hamkorlikka asoslangan strategiyaga o‘tishni anglatadi.

Muammolar umumiy — yechim ham umumiy bo‘lishi shart

Markaziy Osiyoda ekologik muammolar chegara tanlamaydi. Orol dengizi fojiasi, transchegaraviy daryolardan besamar foydalanish, cho‘llanish va havo ifloslanishi — bularning barchasi bir davlat emas, balki butun mintaqa taqdiriga taʼsir qiladi.

So‘nggi o‘n yilliklarda suv resurslarining noto‘g‘ri boshqarilishi, ayniqsa, Amudaryo va Sirdaryo havzasidagi bosimning ortishi nafaqat ekotizimlar, balki iqtisodiy barqarorlikka ham salbiy taʼsir qildi. Shu maʼnoda, mintaqaviy sammit — muammolarni tan olishdan ularni birgalikda hal etish bosqichiga o‘tishning amaliy ko‘rinishidir.

Sammit kun tartibida ekologik siyosatga kompleks yondashuvni aks ettiruvchi sakkizta ustuvor yo‘nalish belgilangan. Bular iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash, oziq-ovqat xavfsizligi va ekotizimlar barqarorligini taʼminlash, tabiiy xavflarga moslashish va iqtisodiy barqarorlikni kuchaytirish, havo ifloslanishini kamaytirish va chiqindilarni samarali boshqarish, ekologik maqsadlarga erishish mexanizmlarini rivojlantirish, tabiiy resurslarni barqaror boshqarish, adolatli va inklyuziv “yashil o‘tish” hamda ekologik va raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishdir. Shu tariqa, sammit kun tartibi ekologik masalalar bilan bir qatorda ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarni ham qamrab oladi.

Sammit tashabbusining BMT darajasida qo‘llab-quvvatlanishi bu jarayonga jiddiy siyosiy va xalqaro ahamiyat bag‘ishlaydi. Bu esa mintaqa uchun muhim signal: ekologik masalalar endi faqat tabiatni muhofaza qilish emas, balki xavfsizlik, iqtisodiyot va ijtimoiy barqarorlik masalasiga aylanmoqda. Xususan, xalqaro moliya institutlari — Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi tuzilmalarning jalb etilishi ekologik tashabbuslarni amaliy loyihalarga aylantirish imkoniyatini kengaytiradi. Chunki muammolarni hal qilish uchun faqat siyosiy bayonot emas, balki katta moliyaviy resurslar va texnologiyalar ham zarur.

“Yashil o‘tish” — imkoniyat yoki chaqiriq?

Sammit kun tartibidagi “yashil o‘tish” masalasi alohida ahamiyatga ega. Bu jarayon Markaziy Osiyo davlatlari uchun ikki tomonlama xarakterga ega.

Bir tomondan, “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish yangi investitsiyalar, innovatsiyalar va ish o‘rinlari yaratish imkonini beradi. Qayta tiklanuvchi energiya, resurs tejamkor texnologiyalar va barqaror qishloq xo‘jaligi sohalari rivojlanishi mumkin.

Ikkinchi tomondan esa, bu jarayon katta islohotlarni talab qiladi. Eski infratuzilmalarni yangilash, sanoatni modernizatsiya qilish va aholining ekologik madaniyatini oshirish — oson vazifa emas. Shuning uchun ham sammitda “adolatli va inklyuziv yashil o‘tish” tamoyiliga urg‘u berilishi bejiz emas.

O‘zbekiston: islohotlar va ekologik tashabbuslar namoyishi

O‘zbekiston uchun ushbu sammit xalqaro maydonda o‘z ekologik siyosatini namoyon etish imkoniyatidir. So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan “Yashil makon”, “Toza havo”, “Yashil makon”, “Toza havo”, “Bio meros”, “Chiqindisiz hudud” va “Eko-madaniyat” loyihalari kabi dasturlar mamlakatning bu yo‘nalishda faol pozitsiyasini ko‘rsatmoqda.

Ayniqsa, Orolbo‘yi hududini tiklash bo‘yicha amaliy ishlar O‘zbekistonni nafaqat mintaqada, balki global miqyosda ham muhim hamkorga aylantirmoqda. Bu esa investitsiyalar jalb qilish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish uchun qulay sharoit yaratadi.

Sammitdan kutilayotgan eng muhim natija

Sammitda mintaqa uchun strategik ahamiyatga ega bir qator hujjatlar, xususan, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining qo‘shma deklaratsiyasi, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan BMT bilan hamkorlikdagi mintaqaviy dastur, bioxilma-xillik, ekoturizm va ekotizimlarni muhofaza qilish bo‘yicha memorandumlar, yong‘inlar bo‘yicha erta ogohlantirish tizimini yaratish bo‘yicha kelishuvlar va transchegaraviy “Tinchlik bog‘i” tashabbuslarini imzolash rejalashtirilgan.

Mazkur hujjatlar uzoq muddatli hamkorlik va ekologik loyihalarni moliyalashtirish uchun mustahkam asos yaratadi.

Xulosa: global chaqiriqlarga mintaqaviy javob

Mintaqaviy ekologik sammit Markaziy Osiyoning global ekologik kun tartibidagi roli ortib borayotganini ko‘rsatadi. Ushbu forum iqlimiy xatarlarni kamaytirish, tabiiy resurslarni asrash va barqaror rivojlanishni taʼminlashga qaratilgan yagona mintaqaviy strategiyani shakllantirish yo‘lida muhim qadamdir. O‘zbekiston uchun esa sammitda ishtirok etish — bu nafaqat o‘z yutuqlarini namoyish qilish, balki xalqaro hamkorlikni mustahkamlash, investitsiyalarni jalb qilish va “yashil iqtisodiyot” yo‘nalishidagi tashabbuslarni ilgari surish uchun muhim imkoniyatdir.