Yangi O‘zbekiston inson huquqlarini himoya qilishning qonunchilik bazasini mustahkamlaydi

Yangi O'zbekistonda inson huquq va erkinliklarini ta'minlash, himoya qilish va ularga rioya etish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridandir. O‘tgan yillar davomida mamlakatimizda qonun ustuvorligi va inson huquqlarini hurmat qilish tamoyillarini ta’minlovchi milliy davlatchilikning mustahkam poydevori barpo etildi

YANGI O‘ZBEKISTONNING XALQARO TABABUSLARI

in eng yaxshi xalqaro tajribani amalga oshirishdan ko‘ra ko‘proq. Barqaror rivojlanish maqsadlari, raqamli transformatsiyani rag‘batlantirish va davlat xizmatlarini ko‘rsatishda innovatsion yechimlarni qo‘llash, davlat boshqaruvi institutlari faoliyati samaradorligini tubdan oshirish.

2025-yil mart oyida Bosh kotib BMTning 80 tashabbusini ishlab chiqdi, u BMTning amalga oshirish imkoniyatlarini oshirish, samaradorlikni oshirish imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimidagi tizimli oʻzgarishlar va dasturlarni qayta qurish.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Antoniu Guterrish davlatlarga murojaat qildi: "Biz ideal sharoitlarni kuta olmaymiz. Endi biz xalqaro hamkorlikni yanada keng qamrovli, adolatli va adolatli qilish uchun uni yangilash va isloh qilish boʻyicha birinchi qatʼiy qadamlarni qoʻyishimiz kerak.

Yangi O‘zbekiston Bosh kotibning xalqaro tinchlik va barqarorlikni ta’minlash, BMT va uning asosiy institutlarini zamonaviy voqelikka moslashtirish bo‘yicha isloh qilish tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlaydi. So‘nggi yillarda BMT bilan hamkorlik misli ko‘rilmagan darajada bo‘lib, 160 ta qo‘shma dastur va loyihalar muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Aynan shu yilning oʻzida tashkilotning asosiy tuzilma va institutlari, jumladan, BMT-Habitat va YUNISEF rahbarlari Oʻzbekistonga tashrif buyurdi va Toshkentda BMT Ayollar tashkilotining vakolatxonasi ochildi.

Biz BMTning barcha tuzilmalari faoliyatida faol ishtirok etamiz. 2021 yildan 2023 yilgacha ular Inson huquqlari bo‘yicha kengash, 2024 yilda esa EKOSOS, XMT boshqaruv organi va Inson huquqlari qo‘mitasi a’zolari bo‘lishdi. Joriy yilda O‘zbekiston ilk bor BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) kengashining 2028-2029 yillarga a’zoligiga saylandi. FAO Kengashiga a’zo bo‘lish O‘zbekiston uchun global qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat siyosatini shakllantirish, me’yoriy hujjatlar va standartlarni ishlab chiqish, milliy va mintaqaviy tashabbuslarni taqdim etish, shuningdek, loyihalarni ilgari surish va qo‘shimcha moliyaviy resurslarni jalb qilishda keng imkoniyatlar ochadi.

Mamlakatimiz Barqaror rivojlanish bo‘yicha global miqyosdagi eng ilg‘or beshta davlat qatoriga kiradi. SDGga erishish kontekstida BMT bilan yangi besh yillik hamkorlik dasturi imzolanishi kutilmoqda. Davlat xizmati masalalariga bag‘ishlangan forum bo‘lib o‘tdi. Samarqand shahrida bo‘lib o‘tadigan YUNESKO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasiga qizg‘in tayyorgarlik ko‘rilmoqda.

Oxirgi bir necha yil ichida O‘zbekiston tashabbusi bilan BMT Bosh Assambleyasining 15 dan ortiq rezolyutsiyalari qabul qilindi. Birgina 2025-yilda mamlakatimiz Bosh Assambleyaning 79-sessiyasida qabul qilingan uchta rezolyutsiya tashabbuskori va hamkorligida ishtirok etdi:

Xalqaro zilzila qurbonlarini xotirlash kuni (2025-yil 29-aprel);

Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar yaratishda sun’iy intellektning roli (2025-yil 25-iyul).

Shuni ta'kidlash joizki, bu yil Dengizga chiqish imkoni bo'lmagan rivojlanayotgan mamlakatlarning alohida ehtiyojlari va ular duch kelayotgan alohida rivojlanish muammolari haqida xabardor bo'lish xalqaro kuni birinchi marta Birlashgan Millatlar Tashkilotining 5-25-avgust kunlari bo'lib o'tgan dengizga chiqish imkoniyati yo'q rivojlanayotgan mamlakatlar bo'yicha uchinchi konferentsiyasida nishonlandi. Zona (Turkmaniston).

Markaziy Osiyoning dengizga chiqish imkoni yo'q davlatlari muvofiqlashtirilgan sa'y-harakatlar qanday qilib geografik zaiflikni barqaror rivojlanish uchun asosga aylantirishi mumkinligini ko'rsatishi ma'lum. Yangi transport yo‘laklarini yaratish, qo‘shma iqtisodiy loyihalar, energetika va suv resurslari sohasida hamkorlikni chuqurlashtirish orqali mintaqa muvaffaqiyatli integratsiya namunasiga aylanmoqda. Bu dengizga chiqish imkoni bo‘lmagan mamlakatlarning yalpi ichki mahsuloti odatda qirg‘oqbo‘yi davlatlarinikidan 40-60 foizga past, jahon savdosidagi ulushi esa bir foizdan kam bo‘lishi faktini yengib o‘tishga yordam beradi.

Jahon banki ma'lumotlariga ko‘ra, yuqori transport xarajatlari va beqaror tranzit tizimlari tufayli Markaziy Osiyo mintaqasi har yili YaIMning ikki foizigacha yo‘qotadi. Logistika xarajatlari tovarlarning umumiy qiymatining 60 foizigacha bo'lgan qismini tashkil qiladi, bu jahon o'rtacha ko'rsatkichidan bir necha baravar yuqori. Shu bois O‘zbekiston dunyodagi yagona ikki marta quruqlikdagi davlat sifatida yangi ishonchli tranzit yo‘laklari va logistika infratuzilmasini yaratish tarafdori, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti shafeligida dengizga chiqish imkoni bo‘lmagan mamlakatlar uchun tranzit kafolatlari bo‘yicha Global kelishuvni ishlab chiqishni taklif qilmoqda.

YANGI O'ZBEKISTONDA INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISh

2025-yilda jahon hamjamiyati Inson huquqlari bo'yicha Xalqaro Konvensiya shakli - Xalqaro Konventsiyaning birinchi majburiy huquqiy shartnomasi qabul qilinganining 60 yilligini nishonlaydi. Diskriminatsiya, shuningdek, bizning davrimiz ijtimoiy va siyosiy hayotining gender o'lchoviga asos solgan Pekin deklaratsiyasi va Ayollar bo'yicha Harakat platformasining 30 yilligi. Mamlakatda ushbu yubileylarni fuqarolik jamiyati institutlari va ta’lim muassasalarining keng ishtirokida nishonlash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar rejalari amalga oshirilmoqda.

Bu yil inson huquqlarini himoya qilish sohasidagi ko‘plab mintaqaviy hujjatlarning yubileylari ham nishonlanmoqda, xususan: Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa Konventsiyasining 75 yilligi, CEK Xelsinki qonuni50 yilligi. MDHning Inson huquqlari va asosiy huquqlari inson erkinliklari to'g'risidagi konventsiyasining 30 yilligi, shuningdek, Evropa Ittifoqining Asosiy huquqlar Xartiyasining 25 yilligi. Ushbu hujjatlar inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha zamonaviy xalqaro tizimning asoslari ham hisoblanadi.

Yangi O‘zbekiston inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha mintaqaviy tuzilmalarda faol ishtirok etadi. Bu yil yangi tashkil etilgan [1] MDH Inson huquqlari komissiyasi raisi Oʻzbekistonga tashrif buyurdi. O‘zbekiston vakili Islom hamkorlik tashkiloti Tashqi ishlar vazirlari kengashining 51-sessiyasida 2025-2028 yillarga mo‘ljallangan IHT Inson huquqlari bo‘yicha mustaqil doimiy komissiyasiga saylandi.

Iyun oyida Adliya, inson huquqlari va ichki ishlar bo‘yicha Yevropa masalalari bo‘yicha quyi qo‘mitasining 21-yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Bryusselda (Belgiya) boʻlib oʻtgan “Union” konferensiyasida inson huquq va erkinliklarini taʼminlash, sud-huquq tizimini isloh qilish, fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish, korrupsiyaga qarshi kurashish, gender tengligi yuzasidan fikr almashildi.

Inson huquqlari zamonaviy sivilizatsiya taraqqiyotining ko‘rsatkichidir. Afsuski, dunyoda ro‘y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy inqirozlar, geosiyosiy o‘zgarishlar, qurolli to‘qnashuvlar inson huquqlari sohasida ham o‘z izini qoldirmoqda. Ma'lumki, inson huquqlari bo'yicha Vena deklaratsiyasi va Harakat dasturida har bir davlatga inson huquqlari sohasida milliy harakatlar rejalarini qabul qilish tavsiya etilgan. Bugungi kunda dunyoning 80 ta davlatida ushbu yo‘nalishda 150 dan ortiq milliy rejalar (strategiyalar) qabul qilingan. Ular turli darajalarda: Prezidentlar, parlamentlar, hukumatlar tomonidan tasdiqlanadi. Harakat muddati ham har xil: qisqa, o‘rta yoki uzoq muddatga.

Markaziy Osiyo tajribasi diqqatga sazovor. Markaziy Osiyo davlatlarining konstitutsiyalarida “Davlat inson huquqlarini hurmat qiladi va ta’minlaydi” tamoyili aniq belgilab qo‘yilgan. Qozog‘istonda 2023-yilda mamlakat prezidenti tomonidan tasdiqlangan inson huquqlari va qonun ustuvorligi sohasidagi Harakatlar rejasi amalga oshirilmoqda.Qirg‘izistonda hukumat 2022-2024-yillarga mo‘ljallangan Inson huquqlari bo‘yicha harakatlar rejasini qabul qildi. 2023-yilda Tojikiston hukumati 2038-yilgacha bo‘lgan davrga mo‘ljallangan Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Milliy strategiyani qabul qildi. Turkmaniston Prezidenti 2021-2025 yillarga mo‘ljallangan inson huquqlari sohasida Milliy harakatlar rejasini tasdiqladi.

O‘zbekiston Respublikasining Inson huquqlari bo‘yicha Milliy strategiyasi mamlakatimizda qabul qilingan birinchi hujjatdir20 bu turdagi. Milliy strategiyada belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlash doirasida bolalar, yoshlar, xotin-qizlar, nogironlar va aholining boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalarining huquqlari, erkinliklari va manfaatlarini ishonchli himoya qilish tizimi takomillashtirildi, qiynoqlar oldini olishning milliy profilaktika mexanizmining qonunchilik bazasi shakllantirildi, majburiy va bolalar mehnatidan foydalanish holatlari ta’minlandi. Bu islohotlarni kodlashtirish va xalqaro majburiyatlarni, jumladan Barqaror rivojlanish maqsadlarini, xususan, Tinchlik, adolat va kuchli institutlar boʻyicha 16-maqsadni amalga oshirishga qaratilgan muhim qadam boʻldi.

Milliy strategiyani amalga oshirish doirasida keyingi to‘rt yilda ikki kodeks, 33 ta qonun, Vazirlar Mahkamasining inson huquqlarini himoya qilishga bevosita daxldor 15 ta farmoni va 11 ta qarori qabul qilindi. Faqat 2025-yilda odam savdosi jinoyati uchun jazoni kuchaytirish, oilalar va ayollarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish, qamoqqa olinganlarga nisbatan qiynoqlarning oldini olishga doir qator qonunlar qabul qilindi; O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash va diniy sohada davlat siyosatini amalga oshirish konsepsiyasi tasdiqlandi. Xalqaro mehnat tashkilotining O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan konvensiyalari soni 25 taga yetdi. 2021-yilda BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyasi ratifikatsiya qilindi.

BMT tavsiyalariga muvofiq, fuqaroliksizlikka barham berish sohasida tarixiy yutuqlarga erishildi. 1991 yildan 2016 yilgacha bor-yo‘g‘i 482 kishi O‘zbekiston fuqaroligini olgan bo‘lsa, 2017 yildan 2024 yilgacha 80 mingdan ortiq kishi O‘zbekiston fuqaroligini olgan. Bu shaxsni qamrab olish va hurmat qilish, uning sha’ni va qadr-qimmatini oshirishga sodiqligini ko‘rsatadi.

Inson huquqlari bo‘yicha kengash va uning maxsus tartiblari bilan faol hamkorlik davom etmoqda. O‘zbekistonda BMTning turli agentliklari tavsiyalari asosida yettita milliy harakat rejasi ishlab chiqilgan va amalga oshirilmoqda. Bular BMT Xavfsizlik Kengashining Ayollar, tinchlik va xavfsizlik bo'yicha 1325-rezolyutsiyasini amalga oshirish rejalari; ayollarga nisbatan kamsitishlarga qarshi kurashish; iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar bo'yicha; nogironlarning huquqlari to'g'risida; Inson huquqlari bo'yicha Oliy komissar tavsiyalarining bajarilishi to'g'risida; terrorizmga qarshi kurash bo'yicha; bolalar huquqlari bo'yicha. BMTning tegishli uy-joy huquqi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Balakrishnan Rajagopalning O‘zbekistonga tashrifi yakunlari bo‘yicha tavsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” loyihasi tayyorlandi.

O‘zbekiston Respublikasida Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim bo‘yicha Jahon dasturi va Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim milliy dasturini amalga oshirish doirasida ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida inson huquqlari madaniyatini shakllantirish, inson huquqlari bo‘yicha o‘quv kurslarini joriy etish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, keyingi yillarda Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi tomonidan mamlakatimiz bo‘ylab, jumladan, barcha viloyatlar, Toshkent shahri va Qoraqalpog‘iston Respublikasida inson huquqlari bo‘yicha seminar-treninglar o‘tkazildi. Ularda uch ming nafarga yaqin huquqni muhofaza qilish organlari, tergovchilar, prokurorlar, sudyalar va jazoni ijro etish muassasalari xodimlari ishtirok etdi.

Inson huquqlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni tashkil etish va ta’lim salohiyatini oshirish maqsadida Milliy markaz inson huquqlari bo‘yicha akademiyasi, Favqulodda ishlar vazirligi akademiyasi, Favqulodda ishlar vazirligi Yuridik akademiyasi bilan hamkorlik memorandumlarini imzoladi. Ichki ishlar vazirligi, Ichki ishlar vazirligi Malaka oshirish instituti va O‘zbekiston Notarial palatasi.

INSON HUQUQLARI SOHASIDAGI PERSPEKTIVALAR

O‘zbekiston “O‘zbekiston Respublikasi Strategiyasi” Davlat dasturini amalga oshirish bo‘yicha. 2030-yil” “Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyot yili”da 2030-yilgacha inson huquqlari bo‘yicha yangi Milliy strategiya loyihasi ishlab chiqildi. Uni ishlab chiqishda ilg‘or xalqaro tajriba, O‘zbekiston Respublikasining inson huquqlari sohasidagi xalqaro majburiyatlari, shuningdek, o‘tgan davr mobaynida shakllangan milliy amaliyot hisobga olindi. Bundan tashqari, hujjatda O‘zbekiston milliy hisobotlarini ko‘rib chiqish doirasida taqdim etilgan BMTning inson huquqlari bo‘yicha organlari tavsiyalari o‘z aksini topgan.

Strategiya loyihasi ochiq va qamrab olindi. Davlat dasturida Strategiya loyihasini ishlab chiqish uchun mas’ul ijrochilar sifatida Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, Bosh prokuratura, Adliya va Ichki ishlar vazirliklari belgilangan bo‘lsa-da, Oliy sud vakillari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Bolalar huquqlari bo‘yicha Ombudsman, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ombudsman, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman) Loyihani tayyorlash boʻyicha ishchi guruh tarkibiga Oʻzbekiston Respublikasi ham qoʻshimcha jalb etildi.

Birinchi bosqichda 50 dan ortiq davlat va nodavlat tashkilotlaridan 150 dan ortiq takliflar kelib tushdi. Ikkinchi bosqichda 30 ta davlat va jamoat institutlarining ekspert mulohazalari inobatga olingan holda loyiha yakunlandi. Uchinchi bosqichda O‘zbekiston Respublikasida yuridik fanlarni rivojlantirish bo‘yicha Muvofiqlashtiruvchi kengash va Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi huzuridagi Ilmiy muvofiqlashtiruvchi kengash yig‘ilishlarida, ilmiy forumlarda muhokama qilindi. Loyiha jamoatchilik muhokamasini o‘tkazish uchun joriy yilning 18 aprelidan 3 mayiga qadar Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portaliga ham joylashtirildi. Shu vaqt ichida hujjat uch ming martadan ko'proq ko'rib chiqildi. Shuningdek, hujjat mazmun-mohiyati bo‘yicha 180 ta taklif, jumladan, 11 ta fikr-mulohazalar kelib tushdi.

Bundan tashqari, strategiya loyihasi bo‘yicha milliy maslahatlashuvlar o‘tkazildi, unda vazirlik va idoralar, inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlar, fuqarolik jamiyati institutlari, ilmiy va ta’lim muassasalari vakillari ishtirok etdi. Milliy strategiya loyihasi diplomatik korpus va xalqaro tashkilotlar vakillari ishtirokidagi xalqaro maslahatlashuvlarda muhokama qilindi; Shuningdek, OHCHR, YeXHT va BMTning O‘zbekistondagi guruhidan tavsiyalar olindi.

Milliy strategiya loyihasi quyidagi xalqaro tadbirlar doirasida ma’lum qilindi:

“Sankt-Peterburg Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi va Yechimlar III doirasi doirasidagi “Sankt-Peterburg dialogi”ga a’zo davlatlar Parlamentlararo assambleyasining namunaviy qonun ijodkorligi istiqbollari” davra suhbati. Xalqaro yuridik forum;

Doha (Qatar) shahrida bo‘lib o‘tgan “Sun’iy intellekt va inson huquqlari: imkoniyatlar, xatarlar va yaxshiroq kelajakni ko‘rish” mavzusidagi xalqaro konferensiya;

xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya “Konstitutsiyaviy o‘zgarishlar va Konstitutsiyaviy konferensiya” bo‘lib o‘tdi. style="text-align: justify;">Boku shahrida (Ozarbayjon) tashkil etilgan “Qonun ustuvorligini mustahkamlash: Ombudsmanlar va inson huquqlari milliy institutlarining roli” xalqaro simpoziumi;

“Xitoy – Markaziy Osiyo – 2025” inson huquqlarini rivojlantirish forumi “Xitoy – Markaziy Osiyo – 2025-yilda hamkorlikni rivojlantirish va hamkorlikda hamkorlikni rivojlantirish” mavzusida. inson huquqlari”, Sian shahrida (Xitoy);

Jenevada (Shveytsariya) BMT Inson huquqlari qo‘mitasining 144-sessiyasi bo‘lib o‘tdi.

Umuman olganda, 2030 yilgacha Inson huquqlari bo‘yicha Milliy strategiya loyihasi oltita ustuvor yo‘nalishni qamrab oladi. Birinchidan, bu shaxsiy va siyosiy huquqlarni himoya qilishdir. Ikkinchidan, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik huquqlarni ta'minlash. Uchinchidan, strategiya aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan (eng faol yo‘nalish). To‘rtinchidan, inson huquqlari va fuqarolik jamiyati sohasidagi milliy institutlarni rivojlantirish ko‘zda tutilgan. Beshinchidan, inson huquqlari sohasida ta’lim va kadrlar tayyorlashga katta e’tibor qaratilmoqda. Oltinchidan, inson huquqlari sohasida xalqaro hamkorlikka alohida ahamiyat berilmoqda.

Inson huquqlari bo‘yicha yangi Milliy strategiyada ilgari surilgan vazifalarni amalga oshirish O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi normalarini qo‘llash mexanizmlarini takomillashtirish, xalqaro tashkilotlar tavsiyalarini amalga oshirish samaradorligini oshirish, shuningdek, insonning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy va ekologik huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslarini yanada mustahkamlash

ni nazarda tutadi. style="text-align: justify;">

Akmal Saidov,

O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi direktori

Humanian