Markaziy va Janubiy Osiyo: umumiy savdo-iqtisodiy, tarixiy, madaniy va sivilizatsiya makoni

Markaziy va Janubiy Osiyo mintaqalarining oʻzaro bogʻliqligi boʻyicha Termiz muloqoti 19-maydan 19-maygacha boʻlib oʻtadi. 2025 yil: "Tinchlik, do'stlik va farovonlik umumiy makonni qurish" mavzusida. Termiz muloqotining asosiy maqsadi Markaziy va Janubiy Osiyo mintaqalari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni mustahkamlashdan iborat. Ushbu format xavfsizlik, barqarorlik va barqaror rivojlanishni taʼminlashda Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi hamkorlikni mustahkamlash, mintaqalararo oʻzaro bogʻliqlikni chuqurlashtirish va iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda xususiy sektor va moliya tuzilmalarining rolini kengaytirish kabi dolzarb masalalarni muhokama qilishga qaratilgan. tinchlik va xavfsizlikka tahdidlar, mintaqalararo aloqalarni chuqurlashtirish, davlatlararo siyosiy ishonchni mustahkamlash va umumiy tahdidlarga qarshi kurashishda birgalikdagi hamkorlikni rivojlantirish ikki mintaqaning barcha mamlakatlari uchun birdek dolzarb vazifalardir. Shu bois Termiz muloqoti Markaziy va Janubiy Osiyo uchun alohida ahamiyat va dolzarblik kasb etadi.

Buyuk faylasuf va tarixchi olim Ibn Xaldun shunday degan edi: “Geografiya – taqdir”. Asrlar o'tdi, lekin bu so'zlar hali ham o'z ahamiyatini va dolzarbligini yo'qotmagan. Tarix irodasi va geografik joylashuvi tufayli O'zbekiston jahon dengiz yo'llariga to'g'ridan-to'g'ri chiqish imkoniyatidan mahrum bo'ldi. Ko‘rinib turibdiki, eng yaqin dengiz yo‘llari janubiy qo‘shnimiz, uzoq yillardan buyon urush va to‘qnashuvlar girdobida qolgan Afg‘oniston hududidan o‘tadi.

Ulug‘ bobomiz Zahiriddin Bobur va uning avlodlari davrida janubiy yo‘llar bo‘ylab 13 ta savdo karvonlari o‘tgan. Hindiston yarimoroli bilan tarixiy aloqalarni tiklash, savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek, yangi transport yo‘laklarini barpo etish zamonaviy O‘zbekiston tashqi siyosati strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridandir.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bugun dunyo ham global geosiyosiy o‘zgarishlar davriga qadam qo‘ymoqda, ham bu yangi imkoniyatlar, ham global geosiyosiy o‘zgarishlar davri. O‘ylaymanki, bugungi kunda ikki milliardga yaqin aholi istiqomat qilayotgan Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar yanada dolzarb va ob’ektiv jarayonga aylanib bormoqda, xalqlarimizning ulkan tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosi, iqtisodiyotlarimiz bir-birini to‘ldiruvchi, intellektual salohiyat mavjudligidan kelib chiqqan holda, bu boradagi hamkorlikdagi sa’y-harakatlarimizni birlashtirish, o‘z samarasini beradi oʻzaro bogʻliqlik, hamkorlik, muloqot va eng muhimi, ishonch barqarorlik va barqaror rivojlanishni taʼminlash, hududlarimiz aholisining turmush darajasi va farovonligini oshirishning harakatlantiruvchi kuchidir. Markaziy Osiyo mintaqasiga eng yaqin dengiz portlari Afgʻoniston hududidan oʻtadi. Shu nuqtai nazardan, Transafg‘on transport yo‘lagining ishga tushirilishi O‘zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega. O‘zbekistonning Afg‘oniston orqali dengiz portlariga chiqishi Qora va Boltiq dengizi portlariga qaraganda 2-3 baravar, Tinch okeani portlariga qaraganda 5 barobar qisqaroq.

Tahlil ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistondagi barcha xalqaro transportning 60 foizi Markaziy Osiyo davlatlari va Afg'oniston orqali tranzit yo'nalishlari orqali o'tadi. Tranzit yoʻnalishlari ulushi boʻyicha: 69% Qozogʻiston va Turkmanistonga, 21% Tojikistonga, 6% Qirgʻizistonga, 4% Afgʻonistonga toʻgʻri keladi. Kelgusida O‘zbekiston Afg‘oniston hududi orqali Markaziy Osiyo davlatlarini xalqaro bozorlarga olib chiqish uchun qulay sharoit va imkoniyatlar yaratishga qodir. Shu munosabat bilan xalqaro Transafg‘on koridorining ochilishi mintaqalararo savdo muloqotini kengaytirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, O‘zbekiston Eron, Pokiston va Hindiston portlari orqali jahon bozorlariga chiqadi, bu esa butun mintaqaning ulkan tranzit salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun yangi imkoniyatlar ochadi.

Bugun O‘zbekiston Afg‘onistonning iqtisodiy tiklanishiga katta yordam bermoqda.

O‘zbekiston tarixida birinchi bo‘lib temir yo‘l qurgan. Afgʻonistonning “Hayraton – Mozori Sharif” liniyasi 2010 yilda foydalanishga topshirilgan. Mazkur temir yoʻl muddatidan 11 oy oldin foydalanishga topshirilgan. Ishga tushirilganidan buyon ushbu yoʻnalish boʻyicha 20 million tonnadan ortiq yuk tashilgan boʻlib, shundan 5,5 million tonnaga yaqini Oʻzbekistondan eksport qilingan mahsulotlardir.

Osiyo taraqqiyot banki maʼlumotlariga koʻra, ushbu temir yoʻl qurilishi tufayli Afgʻonistonda 1200 doimiy ish oʻrni yaratilgan, loyiha amalga oshirilgan va mintaqada ish oʻrni foizdan koʻproqqa koʻpaygan10. 7 million kishi temir yo'l xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo'ldi. xizmatlar. Bundan tashqari, yuklarni yetkazib berish muddatlari ikki barobarga qisqardi, O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2008-yildagi 520 million dollardan 2012-yilda 1 milliard dollardan oshdi. Xuddi shu davrda Afg‘onistonning umumiy tashqi savdosi 2008-yildagi 3,5 milliard dollardan 6,8 milliard dollargacha o‘sdi.

Mutaxassislarning fikricha, Hayraton Afg‘onistonning asosiy quruqlik va daryo porti bo‘lib, mamlakat importining 50% ga yaqini u orqali o‘tadi. Bugungi kunda esa bu temir yoʻl Oʻzbekistonni Afgʻoniston bilan bogʻlovchi va insonparvarlik yuklarini yetkazib berishni taʼminlovchi asosiy yoʻnalish boʻlib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan, Termiz shahri alohida ahamiyatga ega.

Termiz muloqotida muhokama qilinadigan masalalardan biri Termiz – Mozori Sharif – Kobul – Peshovar temir yo‘lini (Kobul-Hayrat yo‘lagi) qurish tashabbusini amalga oshirish bo‘yicha hamkorlikni chuqurlashtirish bo‘ladi. va Transafg‘on transport yo‘lagining asosiy loyihalaridan biri hisoblanadi.

Bugungi kunga qadar “Termiz – Naibobod – Logar – Xarlachi” yo‘nalishi bo‘yicha Kobul yo‘lagi temir yo‘lining yo‘nalishi shakllantirilib, loyihani O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasida muvofiqlashtirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” ishlab chiqilgan. Mutaxassislar ushbu temir yo‘lni “asr loyihasi” va Janubiy Osiyo dengiz yo‘llariga “darvoza” sifatida baholamoqda. Darhaqiqat, ushbu loyihaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi tarixiy nisbatlarga qiyoslanadigan imkoniyatlarni ochib beradi.

Shunga qaramay, loyiha oldida qator to'siqlar borligi sir emas. Shunday qilib, 2024-yilgi maʼlumotlarga koʻra, ikki viloyat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 5 milliard dollardan zoʻrgʻa oshadi. Ochig‘i, bu ko‘rsatkich ikki hududning to‘liq salohiyati va real imkoniyatlarini aks ettirmaydi. Shu munosabat bilan Kobul yo‘lagi ahamiyatining quyidagi jihatlarini alohida ta’kidlab o‘tish zarur:

Birinchidan, yo‘lak qator ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishga xizmat qiladi, shuningdek, terrorizm va narkotik moddalarning noqonuniy aylanishi kabi buzg‘unchi hodisalarning ijtimoiy asoslarini bartaraf etishga yordam beradi. Loyihani sinchiklab o‘rganib chiqsangiz, u nafaqat Afg‘onistonning markaziy shahar va viloyatlarini bog‘lashi, balki ayni paytda tanazzulga yuz tutayotgan mamlakat ishlab chiqarish va sanoat infratuzilmasini rivojlantirishga ham kuchli turtki berishi ayon bo‘ladi. Loyiha ishsizlikni kamaytirishga (500 mingtagacha ish o‘rni yaratish), qashshoqlikka qarshi kurashishga va elektr energiyasi taqchilligini bartaraf etishga yordam beradi. Bundan tashqari, Mozori Sharif – Torxam avtomobil yo‘li qurilishi Kobul halqa yo‘li loyihasini yakunlashni tezlashtiradi.

Ikkinchidan, bu temir yo'l nafaqat mintaqaviy, balki xalqaro iqtisodiy va siyosiy aloqalarni rivojlantirishda muhim o'rin tutadi. Mutaxassislarning fikricha, Kobul yo‘lagi Yevropa, Markaziy Osiyo, Pokiston, Hindiston va Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi tovar ayirboshlashni kengaytirish, eksport va import hajmini oshirishga xizmat qiladi. Jahon iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashuvi sharoitida ushbu loyihani amalga oshirish nafaqat mintaqaviy rivojlanish katalizatori, balki jahon iqtisodiy o‘sishini rag‘batlantirishning yangi manbai bo‘ladi.

Uchinchidan, loyiha Shanxay hamkorlik tashkilotiga (ShHT) a’zo barcha davlatlarni Afg‘oniston hududi orqali bog‘laydi. Bu geografik jihatdan Rossiya va Markaziy Osiyo uchun Hindiston va Pokiston bozorlariga, Hindiston va Pokistonga esa Markaziy Osiyo, Rossiya va Yevropa bozorlariga chiqish imkonini beradi.

To‘rtinchidan, yo‘lak O‘zbekistonga eng yaqin dengiz portlariga chiqish imkoniyatlarini ochib beradi. Ushbu temir yo‘lning foydalanishga topshirilishi savdo-iqtisodiy aloqalarni, transport-logistika aloqalarini diversifikatsiya qilishga xizmat qiladi va transport izolyatsiyasidan chiqish imkonini beradi.

Termiz muloqoti Janubiy Osiyodagi Trans-Afkord transport loyihalarini amalga oshirish yo‘lida turgan qator muammolarni muhokama qilish va hal etish uchun zarur platformaga aylanishi shubhasiz. Termiz muloqotining siyosiy, iqtisodiy va ishbilarmon doiralar ishtirokida o‘tkazilishi savdo-iqtisodiy, sarmoyaviy, transport-logistika va energetika sohasidagi loyihalarni har tomonlama muhokama qilish, shuningdek, ularni moliyalashtirishga ko‘maklashish uchun sharoit yaratmoqda.

Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Termiz qadimdan turli xalqlar, etnik guruhlar, tillar va dinlarni birlashtirgan madaniyatlar chorrahasi bo‘lgan. Bu shahar zardushtiylik, nasroniylik, islom, buddizm va boshqa dinlarning markazi sifatida tan olingan. Termiz atrofidagi arxeologik topilmalar, xususan, qadimiy Dalverzintepa shahri bu hudud turli xalqlar va madaniyatlar beshigi bo‘lganidan dalolat beradi. Olimlarning fikricha, Kushonlar saltanatining birinchi poytaxti aynan Dalverzintepa o‘rnida joylashgan. Shahardagi arxeologik yodgorliklar, ayniqsa, Dalverzintepa xazinasidan topilgan zargarlik buyumlari qadimda O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston va Hindiston hududlarida yashab kelgan xalqlar o‘rtasidagi madaniy-iqtisodiy aloqalar yuksak darajada bo‘lganini yaqqol ko‘rsatib turibdi.

Bundan tashqari, islom dinining tafakkuri va dunyoga kelgan olimi hamdir. jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shgan Hakim Termiziy, Iso Termiziy, Sobir Termiziy va boshqa umuminsoniy mutafakkirlar. Mubolag‘asiz aytish mumkinki, bugungi kunda Termizni turli tarixiy sivilizatsiyalarni birlashtirgan makonga aylantirish uchun real imkoniyat bor.

Bugungi kunda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik, ularning yaxshi qo‘shnichilik siyosati, eng muhimi, o‘zaro ishonch muhiti dunyoning boshqa mintaqalari uchun ham haqli ravishda namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Darhaqiqat, Janubiy Osiyo mintaqasi bilan tarixan oʻrnatilgan va faol rivojlanib borayotgan siyosiy, savdo-iqtisodiy va madaniy-gumanitar aloqalarni tiklash maqsadida tashkil etilgan Termiz muloqoti nafaqat ikki umumiy tarixiy, madaniy va sivilizatsiyaviy makonni birlashtirish, balki Afgʻonistonda barqarorlik va tinch taraqqiyotni taʼminlash boʻyicha yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga kuchli turtki berishni ham maqsad qilgan.

Bundan tashqari, dunyoning turli mintaqalarida kuzatilayotgan geosiyosiy raqobat va qurolli to'qnashuvlarning kuchayishi sharoitida Termiz muloqoti xavfsizlikka oldindan aytib bo'lmaydigan tahdidlar, ekologik xavf va sivilizatsiya

lar kabi zamonamizning o'tkir chaqiriqlariga profilaktik diplomatiya va konstruktiv muloqot orqali javob choralarini rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. style="text-align: justify;">O‘zbekistonning tashqi siyosatdagi strategik yondashuvining mazmun-mohiyati aynan ikki mintaqa xalqlari o‘rtasidagi tarixiy aloqalarni tiklash, o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamlash va Markaziy Osiyoning yangi bozorlarga chiqishini ta’minlashdan iborat. Bu tashabbus nafaqat mintaqadagi barcha xalqlar manfaatlariga to‘liq javob beradi, balki xalqaro hamjamiyat tomonidan qabul qilingan BMTning “Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirish to‘g‘risida”gi maxsus rezolyutsiyasini amalga oshirishga katta hissa qo‘shmoqda.

Umuman olganda, Markaziy va Janubiy Osiyo mintaqalari tarixiy burilish arafasida turibdi. Termiz muloqoti mintaqalararo oʻzaro bogʻliqlikni mustahkamlash platformasi boʻlib, ayni paytda umumiy tarixiy, madaniy va tsivilizatsiya aloqalarini tiklash, shuningdek, Afgʻoniston hududi orqali xalqaro transport-logistika yoʻlaklarini rivojlantirish uchun yangi istiqbollarni ochadi.

O'sib borayotgan ishonch inqirozi, tashabbuskorlik va xalqaro inqiroz sharoitida. Termiz muloqoti alohida ahamiyat va dolzarblik kasb etmoqda. Zero, hududlar rivoji nizo va raqobatga emas, balki o‘zaro tushunish, muloqot va yaqin hamkorlikka asoslangan bo‘lishi kerak – bu isbot talab qilmaydigan haqiqat.

Suxrob Buronov

Toshkent davlat universiteti dotsenti
Sharqshunoslik universiteti,
Siyosat fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)