Геосиёсий нотинчлик шароитида шҳтнинг транспорт ва логистика алоқаси: янги минтақавий имкониятлар

Замонавий геосиёсий шароитларда Ўзбекистоннинг Шанхай ҳамкорлик ташкилотидаги (ШҲТ) иштироки алоҳида стратегик аҳамият касб этмоқда. ШҲТ барқарорлик шароитларида ҳам, инқирозлар ва ташқи ларзалар даврида ҳам аъзо давлатларнинг саъй-ҳаракатларини бирлаштириш, шунингдек умумий минтақавий манфаат касб этувчи масалалар бўйича келишилган ёндашувлар ва қўшма ечимларни ишлаб чиқиш имконини берувчи муҳим майдон сифатида намоён бўлмоқда. 

Транспорт соҳасида бу халқаро етказиб бериш занжирларининг барқарорлиги ва узлуксизлигини сақлаш, йўналишларни диверсификация қилиш, янги транспорт коридорларини ривожлантириш ва аъзо давлатларнинг ўзаро боғлиқлигини мустаҳкамлаш учун айниқса муҳимдир. 

Сўнгги беш йилда Ўзбекистоннинг ШҲТга аъзо давлатлар билан халқаро юк ташувлар ҳажми тахминан 9 млн тоннага ёки 40% га ошди ва 2025 йилда 33,5 млн тоннага етди, бу мамлакат умумий юк ташиш ҳажмининг 80% ини ташкил этади. Ушбу ҳажм таркибида энг катта улуш Россия (33%), Қозоғистон (32%), Хитой (16%) ва Қирғизистон (10%) ҳиссасига тўғри келади.

Муаллиф ҳисоб-китобларига кўра, 2030 йилга бориб Ўзбекистоннинг ШҲТга аъзо давлатлар билан халқаро юк ташувлар ҳажми 47 млн тоннагача етиши мумкин.

2001 йилда, аввало, минтақавий хавфсизликни таъминлаш механизми сифатида ташкил этилган ШҲТ 25 йил ичида ҳамкорлик кун тартибини сезиларли даражада кенгайтирди. Бугунги кунда унинг доирасида савдо, инвестициялар, энергетика, транспорт, логистика, рақамлаштириш, экология, маданият ва бошқа йўналишлар масалалари кўриб чиқилмоқда.

ШҲТ таркиби 10 та давлатга кенгайиши билан транспорт соҳасидаги ҳамкорлик ташкилот фаолиятида асосий аҳамият касб этди. ШҲТ макони кенг ҳудудни – Беларусдан жанубда Ҳиндистонгача, кузатувчи давлат мақомига эга Афғонистон орқали, кенглик йўналишида эса – Хитойдан Эрон ва мулоқот бўйича ҳамкор бўлган Туркиягача қамраб олади. Бундан ташқари, илк бор Ҳинд субконтиненти ва Евроосиёнинг, жумладан Хитойнинг қуруқлик транспорт тизимларини боғлаш имконияти шаклланмоқда. Бундай географик конфигурация Евроосиёнинг асосий савдо минтақаларини ўзаро боғлаш ва янги халқаро транспорт йўналишларини шакллантириш учун асос яратади.

Сўнгги йилларда ташкилотга аъзо давлатлар транспорт ўзаро боғлиқлигини ривожлантириш учун институционал асосни шакллантирган стратегик ҳужжатлар мажмуасини қабул қилдилар. Улар қаторига қуйидагилар киради:

ШҲТга аъзо давлатларнинг ўзаро боғлиқликни ривожлантириш ва самарали транспорт коридорларини яратиш бўйича ҳамкорлик концепцияси – Самарқанд, 2022 йил 16 сентябрь;

ШҲТга аъзо давлатларнинг транспортни декарбонизация қилиш, юқори самарадорлик ва барқарорликка эришиш учун рақамли трансформация ва инновацион технологияларни илгари суриш бўйича ҳамкорлик концепцияси – Нью-Дели, 2023 йил 4 июль;

ШҲТга аъзо давлатларнинг портлар ва логистика марказларини ривожлантириш соҳасидаги ҳамкорлик концепцияси – Остона, 2024 йил 4 июль.

Шу билан бирга, ШҲТ доирасида халқаро автомобиль ташувлари учун қулай шарт-шароитлар яратиш бўйича Қўшма комиссия йиғилишлари, темир йўл маъмуриятлари раҳбарларининг учрашувлари ва транспорт вазирларининг йиғилишлари мунтазам равишда ўтказиб келинмоқда.

Замонавий чақириқларга асосий жавоблардан бири муқобил қуруқлик коммуникацияларини ривожлантириш ва барқарор ўзаро боғланган рақамли транспорт экотизимини яратишдан иборат бўлмоқда. Ушбу тамойил ШҲТнинг логистикани ривожлантиришга ёндашувида янги парадигмани шакллантиради.

ШҲТ Давлат раҳбарлари кенгашининг Тяньцзинь декларацияси,
 2025 йил 1 сентябрда қабул қилинган бўлиб, ушбу тенденцияни бевосита акс эттиради. Ҳужжатда қайд этилган: «Аъзо давлатлар халқаро ҳамжамиятнинг ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлашга интилишини қўллаб-қувватлаган ҳолда, транспорт соҳасидаги ҳамкорликни адолатли ва мувозанатли асосда халқаро ҳуқуқ, БМТ Устави ҳамда ШҲТ Хартиясининг мақсад ва принципларига мувофиқ янада ривожлантириш тарафдори эканини билдирадилар. Улар янги халқаро транспорт йўналишларини яратиш ва амалдаги йўналишларни модернизация қилиш, жумладан «Шимол – Жануб», «Шарқ–Ғарб» коридорлари фаолиятини ривожлантириш, ШҲТга аъзо давлатларнинг транзит салоҳиятидан фойдаланиш муҳимлигини таъкидлайдилар, шунингдек ШҲТ мамлакатларининг транспорт инфратузилмаси соҳасидаги ҳамда логистика тартиб-таомилларини рақамлаштириш, жумладан ШҲТ мамлакатлари ўртасида ташилаётган товарлар тўғрисида электрон маълумот алмашинувини ташкил этиш ва технологик инновацияларни жорий этиш орқали етказиб бериш занжирларининг барқарор ва узлуксиз ишлашини таъминлаш бўйича ташаббусларини қайд этадилар».

Шу билан бирга, ШҲТнинг интеграциялашган транспорт-логистика тизимига эришиш учун Ташкилотнинг айрим субминтақалари ўртасидаги мавжуд инфратузилмавий узилишларни бартараф этиш зарур.  ШҲТ давлатларининг транспорт жиҳатдан ўзаро боғлиқлигидаги асосий муаммолардан бири Ташкилот мамлакатлари ўртасида темир йўл боғлиқлиги даражасининг етарли эмаслиги бўлиб қолмоқда. Бу нафақат ШҲТ, балки бутун Евроосиёнинг ягона интеграциялашган темир йўл тармоғини шакллантиришни чеклайди. 

Шу муносабат билан мавжуд инфратузилмавий узилишларни бартараф этиш ва Марказий, Жанубий ҳамда Шарқий Осиё ўртасида қўшимча йўналишларни шакллантиришга қаратилган янги трансминтақавий темир йўл лойиҳаларини амалга ошириш алоҳида аҳамият касб этади.

Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон томонидан илгари сурилаётган ва қўллаб-қувватланаётган янги темир йўл линияларини қуриш лойиҳалари миллий инфратузилма доирасидан анча ташқарига чиқувчи аҳамиятга эга бўлиб, минтақавий хусусият касб этмоқда.

Энг муҳим инфратузилмавий лойиҳалардан бири «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон[1]» темир йўли ҳисобланади.

Тяньцзинь декларациясида «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон» темир йўли қурилиши бошлангани алоҳида қайд этилган. Ушбу лойиҳада Қирғизистон ва Ўзбекистон янги транспорт логистикасининг асосий бўғини сифатида намоён бўлиши мумкин, бунда қуруқлик йўналишларини ривожлантириш минтақа давлатларига денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имкони йўқлигини шунчаки қоплаш эмас, балки Евроосиёнинг йирик бозорлари ўртасида минтақавий транспорт кўпригини шакллантириш имконини беради.

2024 йил 27 декабрда Қирғизистоннинг Жалолобод вилоятида темир йўл магистрали қурилишини бошлаш расмий маросими бўлиб ўтди. Лойиҳанинг умумий узунлиги қарийб 532,5 кмни ташкил этади. Темир йўл станциялари, кўприклар ва тоннеллар қурилиши кўзда тутилган бўлиб, бу лойиҳани минтақадаги энг мураккаб инфратузилмавий лойиҳалардан бирига айлантиради[2].

Дастлабки баҳоларга кўра, фойдаланишга топширилгандан сўнг янги темир йўл бўйича ташиш ҳажми 2030 йилга келиб 8 млн тонна, 2040 йилга келиб 10 млн тонна ва 2050 йилга келиб 13,5 млн тоннага етиши мумкин. 

Лойиҳанинг аҳамияти фақат Хитой ва Марказий Осиё ўртасидаги масофани қисқартириш билан чекланмайди. Унинг стратегик самараси транспорт тармоғининг янги элементини яратишдан иборат бўлиб, у келгусида Жанубий Осиё йўналишлари билан ва ундан кейин Ҳинд океани портларигача боғланиши мумкин.

Шарқий Осиё (Хитой) мамлакатларини Жанубий Осиё (Ҳиндистон ва Покистон) мамлакатлари билан боғлаш учун минтақа учун яна бир муҳим лойиҳани – Ўзбекистон – Афғонистон – Покистон темир йўл линиясини қуришни жадал амалга ошириш зарур. Ушбу лойиҳани амалга ошириш Европа Иттифоқи, МДҲ давлатлари, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндистонни кейинчалик Жануби-Шарқий Осиё мамлакатлари бозорларига чиқиш имкони билан боғлайдиган янги халқаро мультимодал транспорт коридорини шакллантириш имконини беради.

Лойиҳанинг принципиал аҳамияти янги, қисқароқ қуруқлик йўналишини шакллантириш ва ШҲТ мамлакатлари ўртасида ягона темир йўл тармоғи орқали тўғридан-тўғри транспорт қатновини таъминлашдан иборат.

Лойиҳани тайёрлаш доирасида дала тадқиқотлари ўтказилди, ортофотопланлар ва рельефнинг рақамли модели тайёрланди, «Боштранслойиҳа» лойиҳа институти томонидан эса йўналишнинг дастлабки техник-иқтисодий асослашининг техник қисми ишлаб чиқилди.

2025 йил июль ойида Кобулда уч мамлакат ташқи ишлар вазирларининг биринчи учрашуви доирасида ТИАни ишлаб чиқиш бўйича доиравий ҳукуматлараро битим имзоланди. 

E&Y (big four) консалтинг компаниясининг дастлабки баҳолари лойиҳанинг салмоқли юк салоҳиятини назарда тутади: 2030 йилга бориб йилига 22 млн тоннагача ва 2040 йилга бориб 34 млн тоннагача[3]. Бунда юк базасининг салмоқли қисми, 80%гача, транзит оқимлари ҳисобига шаклланиши лозим.

Коридорнинг иқтисодий аҳамияти транспорт соҳаси доирасидан ташқарига чиқади. Уни амалга ошириш Афғонистоннинг табиий ресурсларини иқтисодий муомалага жалб этишга, янги касблар ва иш ўринларини яратишга, инфратузилмани ривожлантиришга ҳамда янги ишлаб чиқариш ва логистика занжирларини шакллантиришга кўмаклашиши мумкин.

Энг салмоқли стратегик самара алоҳида темир йўл линияларини қуриш лойиҳаларини амалга оширишда эмас, балки уларни синхрон ривожлантириш ва ўзаро интеграция қилишда эришилади. Бу ўзаро боғланган транспорт йўналишлари тизимини шакллантириш, ШҲТ мамлакатларининг, жумладан Ўзбекистоннинг транзит ва экспорт салоҳиятини кенгайтириш ҳамда Шарқий, Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида юк оқимларини қайта тақсимлаш учун шароит яратиш имконини беради.

Истиқболда бу «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон – Афғонистон – Покистон – Ҳиндистон», «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон – Туркманистон – Эрон – Туркия – ЕИ» ва «МДҲ давлатлари – Ўзбекистон – Афғонистон – Покистон» йўналишлари бўйича Ҳинд океани портларига чиқувчи халқаро мультимодал транспорт коридорларини шакллантириш учун замин яратади.

Шу муносабат билан Ўзбекистон темир йўлчиларининг ШҲТ мамлакатлари темир йўл маконларини интеграция қилиш бўйича Кенгаш тузиш тўғрисидаги 2024 йилда илгари сурилган ташаббуси алоҳида аҳамиятга эга[4]. Кенгаш концепцияси лойиҳаси 2026 йил 27 мартда ШҲТ мамлакатлари темир йўл маъмуриятлари раҳбарларининг олтинчи учрашувида қўллаб-қувватланди ва 2026 йил апрель ойида ташкилот транспорт вазирлари томонидан маъқулланди.

Кенгашни ташкил этиш темир йўл изининг эни, техник-технологик стандартлар ва ҳаракат таркиби параметрларидаги фарқларни ўз ичига олган мавжуд тўсиқларни бартараф этиш, шунингдек чегара тартиб-таомилларини такомиллаштириш ва ташиш ҳужжатларини унификация қилиш бўйича қўшма саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштириш имконини беради. 

Шундай қилиб, ШҲТ доирасида транспорт ўзаро боғлиқлигини ривожлантириш нафақат давлатлар учун, балки алоҳида ҳудудлар учун ҳам имкониятлар яратиб, уларнинг халқаро транспорт-логистика занжирларига интеграциялашувига, транзит салоҳиятини кенгайтиришга ва янги юк оқимларини жалб қилишга кўмаклашади.

  Д. Ибрагимова, 

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Транспорт ва логистикани ривожлантириш муаммоларини ўрганиш маркази бўлим бошлиғи