Muntazam muloqot - Markaziy Osiyoda suv bilan bogʼliq umumiy masalalarni hal etishning poydevori hisoblanadi

Markaziy Osiyoda hayot azaldan suv bilan chambarchas bogʼliq. Аmudaryo va Sirdaryo havzalarida taraqqiyot asrlar davomida suv manbalari atrofida shakllangan.
Bugun suv masalasi har qachongidan ham dolzarb. Iqlim oʼzgarishi, aholi va iqtisodiyotning oʼsishi, muzliklarning qisqarishi, qurgʼoqchilik va keskin ob-havo hodisalari suvga boʼlgan bosimni kuchaytirmoqda. Bir narsa aniq: Markaziy Osiyoda suv xavfsizligini biror davlat yolgʼiz oʼzi taʼminlay olmaydi. Buning yoʼli — hamkorlik, oʼzaro ishonch, aniq hisob va umumiy masʼuliyat.
Bir daryo havzasi — mushtarak manfaatlar
Markaziy Osiyodagi yirik daryolar bir mamlakat hududida shakllanib, boshqa davlatlar orqali oqib oʼtadi. Sirdaryo suvi Qirgʼiziston, Tojikiston, Oʼzbekiston va Qozogʼiston uchun, Аmudaryo suvi esa Tojikiston, Аfgʼoniston, Oʼzbekiston va Turkmaniston uchun birdek muhim.
Shuning uchun mintaqada “yuqori oqim” va “quyi oqim” manfaatlarini bir-biriga qarshi qoʼyish emas, ular oʼrtasida muvozanatni saqlash muhim. Bir mamlakat uchun suv gidroenergetika manbai boʼlsa, boshqasi uchun ekinlarni sugʼorishning asosiy manbaidir. Daryolar ekotizimini asrash, Orolboʼyidagi vaziyatni yaxshilash va aholini ichimlik suvi bilan taʼminlash esa barcha davlatlar uchun umumiy vazifadir.
Markaziy Osiyoda suvning qariyb 90 foizi qishloq xoʼjaligiga sarflanadi. Suvni faqat bir tarmoq yoki bir mamlakat manfaatidan kelib chiqib boshqarib boʼlmaydi. Suv, energiya, oziq-ovqat va ekologiya oʼrtasidagi bogʼliqlikni hisobga olgan holda, mintaqaviy yondashuv zarur.
Ochiq muloqot — amaliy natijalarga yoʼl
Soʼnggi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari oʼrtasida ochiq muloqot kuchaydi. Bu suv sohasidagi munosabatlarga ham ijobiy taʼsir koʼrsatdi. Ilgari asosiy eʼtibor mavsumiy suv taqsimotiga qaratilgan boʼlsa, bugun suv va energetika hamkorligi, umumiy suv inshootlarini birgalikda boshqarish, raqamlashtirish, suv hisobini yaxshilash, ilm-fan va kadrlar tayyorlash masalalari ham kun tartibiga chiqdi.
2025 yil noyabrь oyida Toshkentda oʼtgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining yettinchi Maslahat uchrashuvida Oʼzbekiston Prezidenti suv taqchilligi kuchayib borayotganini taʼkidlab,
2026-2036 yillarni “Markaziy Osiyoda suvdan oqilona foydalanish boʼyicha amaliy harakatlar oʼn yilligi” deb eʼlon qilish tashabbusini ilgari surdi. Shuningdek, “Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʼjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti huzurida Mintaqaviy suv xoʼjaligi kompetentsiyalar markazini tashkil etish taklif qilindi.
2026 yil aprelida Orolni qutqarish xalqaro jamgʼarmasi sammitida Oʼzbekiston rahbari mamlakatimizning 2027–2029 yillarda Jamgʼarmaga raisligi davridagi ustuvor vazifalarni ham belgilab berdi. Ular orasida Jamgʼarma faoliyatining tashkiliy va huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish, Orol dengizi havzasi dasturlari samaradorligini oshirish, xalqaro mablagʼlarni jalb etish, suv madaniyatini yuksaltirish va sohada malakali kadrlar tayyorlash kabi vazifalar bor.
Kelishuvlar — hamkorlikning amaliy asosi
Mintaqaviy muloqot aniq kelishuvlar va amaliy ishlar bilan mustahkamlansagina samara beradi.
Oʼzbekiston va Qozogʼiston oʼrtasida 2025 yil 15 noyabrda transchegaraviy suv obʼektlarini birgalikda boshqarish va ulardan oqilona foydalanish toʼgʼrisida Bitim imzolandi. U ikki mamlakatning suv sohasidagi hamkorligini tizimli yoʼlga qoʼyish, masʼul idoralar ishini muvofiqlashtirish va umumiy suv obʼektlaridan samarali foydalanishga qaratilgan.
Qirgʼiz Respublikasi bilan ham qoʼshma komissiyalar doirasida suvdan foydalanish, gidrotexnik inshootlarni ishlatish va sugʼorish mavsumida suv taqsimoti muntazam muhokama qilinadi. 2026 yil 15 may kuni Namanganda Oʼzbekiston–Qirgʼiziston suv xoʼjaligi masalalari boʼyicha Qoʼshma komissiyasining sakkizinchi yigʼilishi oʼtkazildi. Iyunь oyida esa Oʼzbekiston, Qozogʼiston va Qirgʼiziston 2026 yilgi sugʼorish mavsumi uchun suv chiqarish hajmlari va elektr energiyasi yetkazib berish masalalarini kelishib oldi.
Tojikiston bilan qoʼshma Ishchi guruhi doirasida suv xoʼjaligidagi transchegaraviy loyihalar, suv resurslarini boshqarish boʼyicha tajriba almashish va boshqa amaliy masalalar muhokama qilib borilmoqda.
Oʼzbekiston, Tojikiston va Qozogʼiston oʼrtasida yozgi davrda “Bahri Tojik” suv omborining ish rejimini kelishish boʼyicha hamkorlik yoʼlga qoʼyilgan. Bu masala har yili uch mamlakat vakillari ishtirokidagi ishchi yigʼilishlarda kelishib olinadi va tegishli bayonnomalar bilan rasmiylashtiriladi.
Turkmaniston bilan Suv masalalari boʼyicha hukumatlararo qoʼshma komissiya ishlamoqda. Tomonlar suv tejovchi texnologiyalar, kollektor-drenaj tarmoqlarini rekonstruktsiya qilish, irrigatsiya sohasida ilm-fan va kadrlar tayyorlash yoʼnalishlarida hamkorlik qilmoqda. Xususan, 2025 yilda Turkmaniston hududidagi “Ozyorniy” va “Daryolik” magistral kollektorlarini rekonstruktsiya qilishning ikkinchi bosqichi bajarildi.
Bu misollar suv sohasidagi hamkorlik umumiy gaplardan aniq amaliy ishlarga — komissiyalar, kelishuvlar, texnik loyihalar va suv-energetika almashinuviga oʼtayotganini koʼrsatadi.
Аniq hisob — ishonch garovi
Suv masalasida ishonch faqat bayonotlar bilan emas, aniq va ochiq maʼlumotlar bilan mustahkamlanadi.
Daryoda qancha suv bor? Suv omborlaridagi zaxira qancha? Qancha suv chiqarildi va qanchasi isteʼmolchiga yetkazildi? Yoʼl-yoʼlakay qancha suv yoʼqotildi? Bu savollarga barcha tomon ishonadigan aniq maʼlumotlar asosida javob berish kerak.
Shuning uchun transchegaraviy gidropostlarni avtomatlashtirish, maʼlumotni masofadan olish, suv sarfini raqamli usulda hisoblash va davlatlar oʼrtasidagi maʼlumot almashish tizimlarini uygʼunlashtirish muhim.
2026 yil iyulь oyida Jahon banki Markaziy Osiyoda transchegaraviy suv hamkorligini kuchaytirishga qaratilgan “Markaziy Osiyo mamlakatlarining suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish boʼyicha mintaqaviy hamkorlik loyihasi”ni (CAWEC) maʼqulladi.
Loyiha doirasida Orolni qutqarish xalqaro jamgʼarmasi Ijroiya qoʼmitasiga 20 million dollar grant ajratilishi koʼzda tutilgan. Bu mablagʼ Аmudaryo va Sirdaryo havzalarida suv hisobini raqamlashtirish, axborot tizimlarini yangilash va mutaxassislar malakasini oshirishga yoʼnaltiriladi. Shuningdek, 2031 yilga qadar kamida ikki Markaziy Osiyo davlati ishtirokida oʼzaro manfaatli transchegaraviy investitsiya loyihalarini tayyorlash, ularning dastlabki texnik-iqtisodiy asoslari, loyiha-smeta hujjatlari hamda ekologik va ijtimoiy baholashlarini ishlab chiqish rejalashtirilgan.
Loyiha natijalaridan toʼgʼridan-toʼgʼri yoki bilvosita qariyb 60 million kishi manfaat koʼrishi kutilmoqda.
Oʼzbekistonda suv tejash — mintaqa manfaatiga ham xizmat qiladi
Transchegaraviy suvlardan oqilona foydalanish uchun har bir mamlakat, avvalo, oʼz hududida suvni tejashga masʼuliyat bilan yondashishi kerak.
2017 yilda mamlakatimizda suv tejovchi texnologiyalar 28 ming gektar maydonda qoʼllanilgan edi. 2025 yil yakuniga kelib bu koʼrsatkich 2,6 million gektarga, yaʼni sugʼoriladigan maydonlarning qariyb
60 foiziga yetdi. 2026 yil boshidan buyon yana 640 ming gektar maydonda suv tejovchi texnologiyalar joriy etildi.
Mamlakatimizda 4,3 million gektar sugʼoriladigan maydonni suv bilan taʼminlash uchun qariyb 174 ming kilometr sugʼorish tarmogʼidan foydalaniladi. Bu katta tizimni yangilash, kanallardagi suv yoʼqotishlarini kamaytirish va samaradorlikni oshirish uchun byudjet mablagʼlari yil sayin koʼpaytirilmoqda. Jumladan, irrigatsiya va melioratsiya ishlariga 2017 yilda 842 milliard soʼm, 2020 yilda 1,7 trillion soʼm, 2025 yilda esa 3 trillion soʼm yoʼnaltirilgan.
2026 yilda irrigatsiya va melioratsiya obʼektlariga davlat byudjetidan 4,1 trillion soʼm ajratildi. Bu 2017 yilga nisbatan 4,9 barobar koʼp.
Suv tejovchi texnologiyalar, yerlarni lazerli tekislash, irrigatsiya tarmoqlarini taʼmirlash va betonlash, raqamlashtirish, ekin tarkibini maqbullashtirish hamda agrotexnik tadbirlar hisobiga 2026 yil yakuniga qadar 11 milliard kub metr suvni tejash koʼzda tutilgan. 2025–2028 yillarga moʼljallangan davlat dasturida bu koʼrsatkichni 2027 yilda 12 milliard, 2028 yilda 13 milliard kub metrga yetkazish belgilangan.
Bu raqamlar butun mintaqa uchun ham ahamiyatli. Chunki bir mamlakatda tejalgan har bir kub metr suv umumiy daryo havzasiga tushadigan bosimni kamaytiradi. Demak, suv tejash — faqat milliy vazifa emas, balki yaxshi qoʼshnichilikning ham amaliy ifodasidir.
Kelajakning besh tayanchi: huquq, hisob, texnologiya, ilm va suv madaniyati
Markaziy Osiyoda suv hamkorligini yangi bosqichga olib chiqish uchun besh yoʼnalish muhim.
Birinchidan, davlatlararo hamkorlik mexanizmlarini zamon talablariga moslashtirish zarur. Suv taqsimoti, umumiy infratuzilmadan foydalanish va maʼlumot almashishning aniq huquqiy qoidalari boʼlishi kerak.
Ikkinchidan, suv hisobini raqamlashtirish va suvning holati hamda oqimiga oid maʼlumotlarni tezkor almashish kerak. Ishonchli maʼlumot — ishonchli hamkorlikning poydevori.
Uchinchidan, eskirgan kanallar, gidrotexnik inshootlar, nasos stantsiyalari va suv oʼlchash obʼektlarini yangilash boʼyicha qoʼshma investitsiya loyihalarini koʼpaytirish zarur. Chunki bir mamlakat hududidagi suv inshootining yaxshi ishlashi bir necha davlat manfaatiga xizmat qilishi mumkin.
Toʼrtinchidan, suv va energetika masalalarini bir-biridan ajratmasdan koʼrib chiqish lozim. Suv omborlarining ish rejimi, elektr energiyasi yetkazib berish va mavsumiy ehtiyojlarni oʼzaro muvofiqlashtirish suvdan samarali foydalanishga yordam beradi.
Beshinchidan, ilm-fan, kadrlar va suvdan foydalanish madaniyatiga eʼtiborni kuchaytirish kerak. Zamonaviy texnologiyaning oʼzi kifoya emas. Uni biladigan mutaxassis, suvni tejashdan manfaatdor fermer va suv qadrini anglaydigan jamiyat ham boʼlishi kerak.
Suv tejash — faqat suvchilarning ishi emas. Bu har bir insonning iqtisodiy qarashi, tabiat oldidagi masʼuliyati va kundalik madaniyati bilan bogʼliq.
Suv — umumiy kelajak uchun umumiy masʼuliyat
Markaziy Osiyo tarixiga nazar tashlasak, suv xalqlarni ajratmagan, aksincha, birlashtirgan. Kanallar, ariqlar va daryolar boʼyida qishloq va shaharlar, bozorlar, madaniy aloqalar shakllangan. Bugun ham suvning ana shu birlashtiruvchi kuchini asrash muhim.
XXI asrda suvni boshqarish faqat uning qancha ekani bilan oʼlchanmaydi. Natija davlatlarning qay darajada hamkorlik qilishi, suvni qancha tejashi, uni qanchalik aniq hisobga olishiga ham bogʼliq.
Oldimizdagi vazifalar oson emas. Suvga talab ortadi, iqlim oʼzgaradi, iqtisodiyotlar rivojlanadi. Аmmo mintaqamizda hamkorlik muhiti bor. Davlat rahbarlarining muntazam muloqoti, ikki va koʼp tomonlama kelishuvlar, zamonaviy texnologiyalar hamda xalqaro hamkorlarning koʼmagi mavjud muammolarga birgalikda yechim topish imkonini beradi.
Suvni birgalikda asrash — tinchlik va barqarorlikni asrashdir. Obi hayotdan oqilona foydalanish esa iqtisodiy taraqqiyotga sarmoyadir. Shu bilan birga, mintaqaning umumiy, farovon va barqaror kelajagiga xizmat qiladi.

Shavkat XАMRАEV,
Oʼzbekiston Respublikasi Suv xoʼjaligi vaziri, 
Oʼzbekistonda xizmat koʼrsatgan irrigator.