BRMni amalga oshirishda mintaqaviy yondashuv: Markaziy Osiyo qanday tajriba taklif eta oladi?

8-sentyabr kuni BMT Bosh Аssambleyasining 81-sessiyasi ochilib, 18-sentyabrda jahon yetakchilari BRM boʼyicha maxsus tadbir — SDG Moment doirasida toʼplanadi. Bu uchrashuvlar 2030 -yilgacha qolgan vaqtda barqaror rivojlanish surʼatini qanday tezlashtirish mumkinligi haqidagi savolni yana kun tartibiga olib chiqadi.

BMTning 2026-yilgi Barqaror rivojlanish maqsadlari hisobotiga koʼra, tendentsiyani baholash uchun yetarli maʼlumot mavjud 139 ta vazifaning atigi 36 foizi rejaga muvofiq yoki oʼrtacha surʼatda ilgarilamoqda. Hisobot koʼproq investitsiya, texnologiya, maʼlumot va xalqaro hamkorlik zarurligini taʼkidlaydi. Shu bilan birga, koʼplab murakkab taraqqiyot muammolari mintaqaviy xususiyatga ega boʼlsa-da, ijro mexanizmlarining asosiy qismi hali ham milliy darajada tashkil etilgan.

Suv havzalari, elektr tarmoqlari, transport yoʼlaklari, havo ifloslanishi, iqlim xavflari va mehnat bozorlari davlat chegaralarida toʼxtab qolmaydi. Shuning uchun milliy rejalarni mintaqaviy muvofiqlashuv, umumiy maʼlumotlar, qoʼshma moliyalashtirish va hisobdorlik mexanizmlari bilan toʼldirish ehtiyoji ortib bormoqda.

Markaziy Osiyo bu borada muayyan amaliy tajriba toʼplay boshladi. Mintaqani tayyor namuna sifatida koʼrsatish toʼgʼri emas: suv tanqisligi, infratuzilma boʼshliqlari va institutlar salohiyatidagi tafovutlar hali jiddiy. Biroq 2026-yilda ilgari surilgan bir qator tashabbuslar BRM uchun mintaqaviy ijro mexanizmi qanday shakllanishi mumkinligini koʼrsatmoqda.

Аprelь oyida BMT Bosh Аssambleyasi Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanishni taʼminlash uchun mintaqaviy hamkorlik va iqtisodiy integratsiyani kuchaytirishga qaratilgan 80/260-rezolyutsiyani qabul qildi. Beshta Markaziy Osiyo davlati va 66 ta hammuallif davlat qoʼllab-quvvatlagan hujjat mamlakatlar oʼrtasida muvofiqlashuvni kuchaytirish, BMT agentliklari, jamgʼarmalari va dasturlarining faoliyatini mintaqaviy ustuvor vazifalar atrofida uygʼunlashtirishga chaqirdi.

Bu yondashuv xalqaro tashkilotlar va taraqqiyot hamkorlarining bir xil transchegaraviy muammo boʼyicha turli mamlakatlardagi dasturlarini umumiy natijalar atrofida birlashtirish imkonini beradi. Masalan, suv samaradorligi, toza elektr energiyasi savdosi yoki transport bogʼliqligini yaxshilash kabi bir nechta oʼlchanadigan vazifalarni belgilab, milliy islohotlar va moliyaviy resurslarni shu yoʼnalishlarga muvofiqlashtirish mumkin.

Energetika sohasida bunday harakat allaqachon boshlandi. Jahon banki yanvarь oyida Mintaqaviy elektr energiyasi bozori, oʼzaro bogʼliqlik va savdo dasturining birinchi bosqichini maʼqulladi. Oʼn yillik tashabbus Markaziy Osiyoda ilk mintaqaviy elektr bozorini shakllantirish, uzatish quvvatlarini kengaytirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini katta miqyosda integratsiya qilishni koʼzda tutadi.

Suv sohasi ham hamkorlikning amaliy ahamiyatini koʼrsatadi. Jahon banki hisob-kitobiga koʼra, milliy suv tizimlari oʼrtasidagi yetarli boʼlmagan hamkorlik Markaziy Osiyoga yiliga 4,5 milliard dollardan ortiq iqtisodiy zarar keltiradi. Iyulь oyida Bank Orolni qutqarish xalqaro jamgʼarmasi orqali amalga oshiriladigan, transchegaraviy suv boshqaruvini mustahkamlash, suv hisobini raqamlashtirish va qoʼshma infratuzilma loyihalarini tayyorlashga qaratilgan mintaqaviy loyihani maʼqulladi. Undan bevosita yoki bilvosita 40 millionga yaqin aholi manfaat koʼrishi kutilmoqda.

Аlbatta, mintaqaviy hamkorlik oson jarayon emas. Yuqori va quyi oqim davlatlarining suvga boʼlgan manfaatlari, elektr eksportchilari va importchilarining mavsumiy ehtiyojlari, tranzit davlatlar va dengizga chiqish imkoni boʼlmagan mamlakatlarning transport yoʼlaklaridan oladigan foydasi bir xil emas. Shuning uchun samarali modelь manfaatlarni taqsimlash, nizolarni hal etish va shaffof monitoring mexanizmlarini ham qamrab olishi zarur.

Markaziy Osiyoda shakllanayotgan tajribadan global BRM tizimi uchun toʼrtta amaliy xulosa chiqarish mumkin. Birinchidan, mintaqaviy hamkorlik aniq va oʼlchanadigan vazifalarga tayanishi kerak. Ikkinchidan, koʼp tomonlama taraqqiyot banklari qoʼshma natijani ragʼbatlantiradigan mintaqaviy moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirishi maqsadga muvofiq. Uchinchidan, umumiy standartlar va oʼzaro ishlaydigan maʼlumot platformalari mintaqaviy jamoat infratuzilmasining bir qismi sifatida qaralishi lozim. Toʼrtinchidan, BMT taraqqiyot tizimi transchegaraviy muammolarda mamlakat dasturlarini umumiy mintaqaviy natijalar doirasida muvofiqlashtirishi mumkin.

Bu yondashuv milliy suverenitetni kamaytirmaydi. Аksincha, alohida davlat oʼzi hal qila olmaydigan muammolarni boshqarish uchun qoʼshimcha vositalar yaratadi. Mintaqaviy hamkorlik global hamkorlikni ham almashtirmaydi — u global maqsadlar bilan milliy ijro oʼrtasidagi muhim bogʼlovchi boʼgʼin vazifasini bajaradi.

2026-yilgi SDG Moment samara bergan yechimlarni keng miqyosga olib chiqishga urgʼu beradi. Markaziy Osiyoda shakllanayotgan mexanizmlar shu nuqtai nazardan diqqatga sazovor: ular alohida loyihalarni emas, mamlakatlar, byudjetlar, maʼlumotlar va hisobdorlikni bogʼlaydigan institutlarni ham rivojlantirish zarurligini koʼrsatmoqda.

BRMlarning keyingi bosqichida asosiy eʼtibor yangi vaʼdalarga emas, amaliy ijro mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilishi lozim. Koʼplab maqsadlar uchun esa bunday mexanizmning samarali darajalaridan biri — mintaqaviy hamkorlikdir.

Jahongir Isaev,

«Barqaror rivojlanish markazi» 

NNT boʼlim boshligʼi