Osiyoda tinchlik va ishonch – barqaror taraqqiyotning muqarrar shartlari

XXI asrning uchinchi oʼn yilligi xalqaro hamjamiyat uchun murakkab va ayni paytda yangi imkoniyatlarga boy davr boʼlmoqda. Shu maʼnoda, bugun ishonchni taraqqiyotning oʼziga xos kapitali sifatida baholash mumkin. Chunki siyosiy ishonch mavjud boʼlgan makonda iqtisodiy hamkorlik kengayadi, investitsiyaviy muhit yaxshilanadi, transport va logistika aloqalari rivojlanadi, ilmiy-texnologik almashinuv jadallashadi. Eng muhimi, davlatlar umumiy muammolarga alohida-alohida emas, balki hamkorlik asosida yechim izlay boshlaydi.
BMT Bosh Аssambleyasi doirasida Markaziy Osiyoning tinchlik, ishonch va hamkorlik hududi sifatidagi oʼrni xalqaro darajada eʼtirof etilgan. 2025-yil BMT minbarida Oʼzbekiston delegatsiyasi Markaziy Osiyoda oʼzaro ishonchning mustahkamlanishi, iqtisodiy va gumanitar aloqalarning kengayishi hamda barqarorlikni taʼminlashga qaratilgan birgalikdagi saʼy-harakatlar tenglik, birdamlik va oʼzaro masʼuliyatga asoslangan yangi mintaqaviy kun tartibini shakllantirayotganini taʼkidlagan edi.
2026-yil may oyida BMT Bosh Аssambleyasida Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanishni taʼminlash uchun mintaqaviy hamkorlik va iqtisodiy integratsiyani mustahkamlashga qaratilgan rezolyutsiyaning qabul qilinishi bu jarayonning mantiqiy davomi boʼldi. Unda innovatsiyalarni ragʼbatlantirish, yangi ish oʼrinlarini yaratish, uzoq muddatli barqaror iqtisodiy oʼsishni taʼminlash va Markaziy Osiyo davlatlari oʼrtasidagi yaxshi qoʼshnichilik munosabatlarini yanada rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilgan.
Oʼzbekiston tashqi siyosatida Markaziy Osiyoni tinch, barqaror va farovon hududga aylantirish ustuvor yoʼnalishlardan biri sifatida qaraladi. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari esa pozitsiyalarni muvofiqlashtirish, umumiy tashabbuslarni ilgari surish va oʼzaro ishonchni institutsional asosda mustahkamlashning muhim mexanizmiga aylandi.
Bugungi Osiyo global iqtisodiyot, sanoat, innovatsiya va texnologik taraqqiyotning yetakchi makonlaridan biridir. Biroq qitʼaning uzoq muddatli istiqboli faqat iqtisodiy oʼsish surʼatlari bilan belgilanmaydi. Osiyoning haqiqiy salohiyati turli siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarga ega davlatlarning umumiy manfaatlar atrofida hamkorlik qila olish qobiliyatiga ham bogʼliq.
Shu nuqtai nazardan, zamonaviy xalqaro munosabatlarda “bogʼliqlik” tushunchasining mazmuni ham oʼzgarib bormoqda. Ilgari u, asosan, transport va savdo yoʼllari bilan izohlangan boʼlsa, bugun transport, energetika, raqamli infratuzilma, ilm-fan, taʼlim va insonlararo aloqalarni qamrab oluvchi kompleks hodisa sifatida namoyon boʼlmoqda.
Bir mamlakatda yaratilgan texnologik yangilik boshqa davlat iqtisodiyotining samaradorligini oshirishi, qoʼshma ilmiy tadqiqot esa butun mintaqa uchun dolzarb boʼlgan muammoga yechim taklif qilishi mumkin. Shu sababli yangi Osiyo modeli faqat tovar va kapital harakatiga emas, balki bilim, texnologiya va inson kapitalining erkin almashinuviga ham tayanishi zarur.
 Bu borada Markaziy Osiyo va Koreya Respublikasi oʼrtasidagi hamkorlik istiqbolli misollardan biridir. 2026 yil sentyabrь oyida Seulda oʼtkazilgan birinchi “Markaziy Osiyo – Koreya Respublikasi” sammitida xavfsizlik, amaliy iqtisodiy hamkorlik va gumanitar almashinuvlar ustuvor yoʼnalishlar sifatida muhokama qilindi. Oʼzbekiston tomoni ushbu hamkorlikning ochiq, pragmatik va bunyodkorlik xususiyatini alohida taʼkidladi.
Bu kabi formatlarning qiymati shundaki, ular anʼanaviy diplomatik munosabatlarni konkret iqtisodiy, texnologik, ilmiy va taʼlim loyihalari bilan boyitadi. Natijada oʼzaro ishonch siyosiy deklaratsiya darajasidan chiqib, amaliy natijalarda namoyon boʼla boshlaydi.
Barqaror tinchlikning eng mustahkam asoslaridan biri – bu insonlar oʼrtasidagi oʼzaro anglashuvdir. Uni shakllantirishda taʼlim, ilm-fan va madaniyatning oʼrni beqiyos.
Siyosiy kelishuvlar davlatlar oʼrtasidagi munosabatlarning huquqiy va institutsional asosini yaratadi. Аmmo davlatlar oʼrtasidagi uzoq muddatli ishonchni, avvalo, bir-birining tili, tarixi, madaniyati va qadriyatlarini tushunadigan insonlar mustahkamlaydi.
Shu bois universitetlarni faqat kadrlar tayyorlaydigan taʼlim muassasasi sifatida koʼrish bugungi davr talablariga toʼliq javob bermaydi. Zamonaviy universitet – ilmiy gʼoyalar yaratiladigan, turli madaniyatlar muloqot qiladigan, yoshlar xalqaro tajriba orttiradigan va davlatlar oʼrtasida uzoq muddatli intellektual aloqalar shakllanadigan makondir.
Oʼzbekiston va Koreya Respublikasi oʼrtasidagi taʼlim hamkorligi bu borada eʼtiborga molik tajribani namoyon etmoqda. Oliy taʼlim, kasbiy tayyorgarlik, fan va texnologiyalar sohasidagi hamkorlik kengayib, taʼlim ikki mamlakat munosabatlarining inson kapitalini shakllantiruvchi muhim yoʼnalishiga aylanmoqda. Xususan, zamonaviy texnologiyani shunchaki import qilish emas, balki uni tushunadigan, mahalliy sharoitga moslashtiradigan va rivojlantira oladigan mutaxassislarni tayyorlash zarurligi tobora dolzarb boʼlmoqda.
Bu yondashuvning kontseptual ahamiyati shundaki, taʼlim–ilm–fan–innovatsiya–ishlab chiqarish zanjiri iqtisodiy taraqqiyot bilan bir qatorda xalqaro hamkorlikning barqarorligini ham taʼminlaydi. Qoʼshma ilmiy laboratoriyalar, akademik almashinuv, professor-oʼqituvchilar va talabalar mobilligi, xalqaro tadqiqot loyihalari davlatlar oʼrtasida professional ishonchni shakllantiradi. Professional ishonch esa vaqt oʼtishi bilan jamiyatlararo ishonchga aylanadi. Shu maʼnoda, taʼlimga yoʼnaltirilgan xalqaro hamkorlikni tinchlikka kiritilgan uzoq muddatli investitsiya deb baholash mumkin.
Mazkur masalaga Buxoro misolida qaraydigan boʼlsak, tarix va bugungi kun oʼrtasidagi oʼziga xos uzviylikni koʼrish mumkin. Buyuk ipak yoʼlining muhim chorrahalaridan biri boʼlgan Buxoro asrlar davomida nafaqat savdo, balki ilm-fan, taʼlim, madaniyat va gʼoyalar almashinuvi markazi boʼlib kelgan.
Bu tarixiy tajriba bugungi davr uchun ham muhim mazmun kasb etadi. Qadimda karvon yoʼllari orqali xalqlar va sivilizatsiyalarni bogʼlagan Buxoro bugun xalqaro taʼlim, ilmiy hamkorlik va akademik diplomatiya orqali turli davlatlar oʼrtasidagi muloqotga hissa qoʼshishi mumkin.
Buxoro davlat universitetida xalqaro hamkorlikka aynan shu nuqtai nazardan yondashamiz. Xorijiy oliy taʼlim muassasalari bilan qoʼshma taʼlim dasturlari, ilmiy tadqiqotlar, xalqaro konferentsiyalar, akademik mobillik, professor-oʼqituvchilar va talabalar almashinuvi yaxshi yoʼlga qoʼyilgan.
 Maqsadimiz - bilim orqali xalqlarni yaqinlashtirish va ilmiy hamkorlik orqali oʼzaro ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bunda yoshlarning oʼrni juda muhim. Xalqaro akademik dasturda ishtirok etayotgan talaba ertaga olim, muhandis, tadbirkor, diplomat yoki davlat boshqaruvi mutaxassisi boʼlishi mumkin. Uning boshqa mamlakat va madaniyat vakillari bilan bugun shakllangan muloqot tajribasi kelajakdagi professional qarorlariga ham taʼsir qiladi.
Universitetlar oʼrtasidagi hamkorlikning natijasini faqat imzolangan memorandumlar yoki amalga oshirilgan loyihalar soni bilan baholash yetarli emas. Uning eng muhim natijasi - bir-birini tushunadigan, umumiy maqsadlar yoʼlida hamkorlik qila oladigan yangi avlodni shakllantirishdir.
BMT Barqaror rivojlanish maqsadlarida ham tinch va inklyuziv jamiyatlarni shakllantirish barqaror taraqqiyotning ajralmas sharti sifatida belgilangan. Bu yondashuv bejiz emas. Tinchlik boʼlmagan joyda uzoq muddatli investitsiya qilish qiyin. Beqaror muhitda ilmiy tadqiqot va innovatsiya sustlashadi, ishonchsizlik hukm surgan sharoitda esa davlatlar oʼz resurslarini rivojlanishga emas, xavflarni kamaytirishga sarflaydi. Shu sababli Osiyoda barqaror taraqqiyot haqida fikr yuritganda uchta oʼzaro bogʼliq tushunchani bir butun holda koʼrish zarur: tinchlik, ishonch va inson kapitali.
Tinchlik – rivojlanish uchun barqaror muhit yaratadi. Ishonch - davlatlar, institutlar va jamiyatlar oʼrtasidagi hamkorlikni kengaytiradi. Inson kapitali esa ushbu imkoniyatlarni ilmiy, texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy natijalarga aylantiradi.
2026-yil BMT Bosh Аssambleyasida Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik va iqtisodiy integratsiyani mustahkamlashga doir tashabbusning qoʼllab quvvatlanishi ham aynan tinchlik, yaxshi qoʼshnichilik va barqaror iqtisodiy taraqqiyot oʼrtasidagi uzviy bogʼliqlikni ifodaladi.
Bugungi sharoitda Osiyoning kelajagi bir davlatning alohida muvaffaqiyati bilan emas, mintaqadagi davlatlarning umumiy muammolarga birgalikda yechim topish salohiyati bilan ham belgilanadi. Iqlim oʼzgarishi, suv resurslari, ekologik xavfsizlik, energetika, oziq-ovqat taʼminoti, raqamli transformatsiya va texnologik taraqqiyot milliy chegaralar bilan cheklanmaydigan masalalardir. Ularning yechimi ham transmilliy hamkorlikni talab etadi.
Shuning uchun bugungi davr bizdan tinchlikni faqat mojarolarning yoʼqligi sifatida emas, rivojlanish imkoniyatlarini yaratadigan faol ijtimoiy-siyosiy muhit sifatida tushunishni talab qiladi. Ishonchni esa diplomatik munosabatlarning mavhum kategoriyasi emas, iqtisodiy va intellektual hamkorlikning amaliy mexanizmi sifatida baholash lozim.
Osiyoning XXI asrdagi taraqqiyoti koʼp jihatdan davlatlar oʼrtasidagi ishonchni qay darajada mustahkamlashimiz, muloqotni qanchalik samarali yoʼlga qoʼyishimiz va umumiy manfaatlarni raqobatdan ustun qoʼya olishimizga bogʼliq.
Markaziy Osiyoda shakllanayotgan yangi hamkorlik muhiti bu yoʼlda muhim tajribani namoyon etmoqda. Ochiq muloqot, yaxshi qoʼshnichilik, iqtisodiy integratsiya, ilmiy va gumanitar almashinuv davlatlar oʼrtasidagi munosabatlarning sifat jihatidan yangi bosqichini shakllantirmoqda.
Endigi vazifa ushbu ishonchni mustahkam institutlar, qoʼshma iqtisodiy va ilmiy loyihalar, akademik almashinuvlar, madaniy muloqot hamda yoshlar hamkorligi orqali yanada chuqurlashtirishdan iborat. Zero, tinchlik faqat bugungi kun osoyishtaligi emas - u kelajak taraqqiyotiga yaratilgan imkoniyatdir. Ishonch esa shu imkoniyatni roʼyobga chiqaruvchi kuchdir. Tinchlik ishonchni shakllantiradi, ishonch hamkorlikni kengaytiradi, hamkorlik esa barqaror taraqqiyot va umumiy farovonlik uchun mustahkam zamin yaratadi.

Obidjon Xamidov,
Buxoro davlat universiteti rektori, iqtisodiyot fanlari doktori, professor