TDT aʼzo mamlakatlar — Yevroosiyo makonida muhim boʼgʼin hisoblanadi

Soʼnggi yillarda jahon savdo yoʼnalishlarida roʼy berayotgan tub oʼzgarishlar va taʼminot zanjirlaridagi uzilishlar ishonchli hamda muqobil transport yoʼlaklariga boʼlgan ehtiyojni keskin oshirmoqda. Bunday sharoitda Yevropa va Osiyo tutashgan strategik hududda joylashgan Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT)ga aʼzo mamlakatlarning transport-logistika sohasidagi hamkorligi mintaqaviy integratsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biriga aylanib bormoqda.
Hamkorlikning iqtisodiy poydevori yildan-yilga mustahkamlanmoqda. 2025 yilda tashkilotga aʼzo davlatlarning umumiy iqtisodiy salohiyati 2,4 trillion dollardan oshdi, uning oʼsish surʼati esa (6,8 foiz) global koʼrsatkichdan ikki barobar yuqori boʼldi. Shu davrda Oʼzbekistonning TDT mamlakatlari bilan savdo aylanmasi 14 foizga oʼsib, 11 milliard dollarga yetdi.
Transport koʼrsatkichlari ham ushbu tendentsiyani tasdiqlaydi. 2026 yilning 6 oyi yakunlariga koʼra, mamlakatimizning TDT davlatlari bilan eksport-import yuk tashuvlari 8,5 mln tonnani tashkil etib, umumiy xalqaro tashuvlarning qariyb 29 foizini qamrab oldi. Bunda, TDT davlatlari bilan umumiy tashuvlardan 66 foizi Qozogʼiston, 21 foizi Qirgʼiziston, 7 foizi Turkiya, 5 foizi Turkmaniston va 1 foizi Ozarbayjon bilan amalga oshirildi.
Eslatib oʼtish joiz, Tashkilot doirasida koʼp qirrali hamkorlikni yanada jadallashtirish va aʼzo davlatlar oʼrtasidagi strategik sheriklikni mustahkamlash maqsadida 2025 yil 7 oktyabrь kuni Ozarbayjonning Gabala shahrida “Mintaqaviy tinchlik va xavfsizlik” shiori ostida Turkiy davlatlar tashkilotining XII sammiti boʼlib oʼtdi.
Sammit yakunlari boʼyicha tomonlar siyosiy, iqtisodiy, transport-kommunikatsiya, energetika va xavfsizlik sohalaridagi hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan Gabala deklaratsiyasini qabul qildilar. Shu bilan birga, Oʼrta yoʼlakni rivojlantirish tashkilotning strategik ustuvor yoʼnalishi sifatida mustahkamlangan hamda tashqi hamkorlar bilan hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan «TDT+» formati joriy etilgan edi.
Undan tashqari, 2026 yil hisobida ham TDT doirasida qator muhim tadbirlar oʼtkazildi. Xususan, 2026 yil 2 aprelь kuni Boku shahrida tashkilotga aʼzo davlatlar hukumat rahbarlarining ikkinchi uchrashuvi boʼlib oʼtdi. Unda savdo-iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlikni kengaytirish, qoʼshma loyihalarni amalga oshirish va ishbilarmonlik muhitini yaxshilashga ustuvor eʼtibor qaratildi. Sanoat kooperatsiyasi va transport jihatidan oʼzaro bogʼliqlikni rivojlantirish, shu jumladan Transkaspiy xalqaro transport yoʼnalishi va «Xitoy - Qirgʼiziston - Oʼzbekiston» temir yoʼl loyihalarini amalga oshirish muhimligi qayd etildi.
2026 yil 23 aprelь kuni Bishkek shahrida TDT transport vazirlarining 9-yigʼilishi oʼtkazildi. Yigʼilishda e-Permit loyihasi muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgani qayd etildi. Shuningdek yigʼilish yakunlari boʼyicha e-CMR elektron yuk xati tizimini joriy etish boʼyicha Memorandum imzolandi. Mazkur tizim transport hujjatlarini elektron shaklda uzatish va chegaralardagi rasmiylashtirish muddatlarini sezilarli qisqartirish imkonini yaratadi.
2026 yil 15 may kuni Qozogʼistonning Turkiston shahrida «Sunʼiy intellekt va raqamli rivojlanish» mavzusida TDTning norasmiy sammiti boʼlib oʼtdi. Sammit yakunida qabul qilingan Turkiston deklaratsiyasida transport sohasiga oid bir qator amaliy vazifalar belgilandi. Jumladan, e-CMR tizimini joriy etish,
e-Permit tizimini toʼliq ishga tushirish va Transkaspiy xalqaro transport yoʼnalishi (Oʼrta yoʼlak)da hujjat aylanishini soddalashtirish uchun milliy «yagona darcha» tizimlarini integratsiya qilish, eTIR tartibotini joriy etish, shuningdek, yuk tashishdagi muammolarni hal etish boʼyicha aʼzo davlatlarning vakolatli organlari, chegara xizmatlari va transport operatorlari oʼrtasida yagona qoʼllab-quvvatlash tizimini yaratishni ragʼbatlantirish maʼqullandi.
Turkiston sammitida soʼzga chiqqan Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev Oʼrta yoʼlakning strategik oʼrnidan kelib chiqib, uni qurilishi jadal davom etayotgan «Xitoy – Qirgʼiziston – Oʼzbekiston» temir yoʼli bilan bogʼlashga alohida eʼtibor qaratilishini qayd etdi. Sammitda mintaqadagi maʼlumotlar markazlarini yuqori tezlikdagi aloqa kanallari bilan bogʼlaydigan «Raqamli turkiy koridor» kontseptsiyasini ishlab chiqish hamda Kiberxavfsizlik va raqamli infratuzilmani himoya qilish boʼyicha turkiy alьyansni tashkil etish tashabbuslari ilgari surildi.
Shu oʼrinda raqamlashtirish sohasida mamlakatimiz erishgan natijalarni alohida taʼkidlash lozim. 2021 yilda dunyoda ilk bor Oʼzbekiston va Turkiya oʼrtasida ruxsatnoma blankalarini elektron almashish e-Permit tizimi ishga tushirilgan boʼlsa, 2022 yil dekabrь oyida Ozarbayjon bilan eTIR tizimi asosida dunyodagi birinchi pilot tashuv amalga oshirildi. Bugungi kunda esa e-Permit tizimi TDTning barcha aʼzo davlatlari bilan toʼliq tatbiq etilgan boʼlib, navbatdagi qadam sifatida xalqaro avtomobilь tashuvlarda ishlatiladigan elektron yuk xati (e-CMR) tizimini amaliyotga joriy etish kun tartibida turibdi.
Mintaqaning integratsiyasida «Xitoy – Qirgʼiziston – Oʼzbekiston» hamda «Oʼzbekiston - Аfgʼoniston – Pokiston» temir yoʼl loyihalari alohida oʼrin tutadi. Biri Xitoydan Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlariga olib boradigan eng qisqa yoʼlakni shakllantirsa, ikkinchisi Janubiy Osiyo temir yoʼl tizimini Markaziy Osiyo va Yevroosiyo temir yoʼl tizimlari bilan bogʼlaydi.
Soʼnggi yillarda Transkaspiy yoʼlagiga ham eʼtibor ortib bormoqda. Oʼtgan 5 yil mobaynida Oʼzbekiston yuklarining Boku porti orqali tranziti 2 barobarga oshib, 2025 yilda 1,2 mln tonnaga yetdi. 2026 yilning yanvarь-iyunь oylari natijalariga koʼra ushbu koʼrsatkich 0.5 mln tonnani tashkil etib, oʼtgan yilning mos davriga nisbatan 2 foizga oshgan.
Xulosa qilib aytganda, Tashkilot doirasida olib borilayotgan jadal hamkorlik turkiy davlatlar oʼrtasida yagona transport makonini shakllantirish yoʼlidagi muhim marra boʼlishi kutilmoqda. Operatsion va infratuzilmaviy kamchiliklarni bartaraf etish boʼyicha qoʼshma islohotlar hamda Oʼrta yoʼlakni «Xitoy – Qirgʼiziston – Oʼzbekiston» temir yoʼli va Transafgʼon yoʼlagi bilan bogʼlash boʼyicha kelishuvlar TDT mamlakatlarining Yevroosiyo transport tizimidagi oʼrnini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

Sh.Аxmedov, 
Oʼzbekiston Transport vazirligi huzuridagi Transport va logistikani rivojlantirish muammolarini oʼrganish Markazi yetakchi mutaxassisi