Ko‘p tomonlama savdo tizimi va O‘zbekistonning ShHT doirasidagi yangi imkoniyatlari

XXI asr jahon iqtisodiyotida chuqur o'zgarishlar davriga aylandi. An'anaviy savdo modellari endi barqaror o'sishni ta'minlamaydi va qiymat zanjirlari yangi kuch markazlari tomon qayta taqsimlanadi. Global notinchlik sharoitida mamlakatlar hamkorlikning mintaqaviy formatlariga tobora ko'proq murojaat qilmoqdalar, bunda nafaqat qo'shnilar manfaatlari hisobga olinadi, balki tashqi ta'sirlardan jamoaviy himoya mexanizmlari ham yaratiladi.

Shunday sharoitda Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) asta-sekin siyosiy va xavfsizlik platformasidan oldingi qurilish platformasiga aylanib bormoqda. barqaror iqtisodiy aloqalar. 2024-yilda qabul qilingan “ShHT doirasida ko‘p tomonlama savdoni rivojlantirish bo‘yicha yo‘l xaritasi” integratsiyaga yangicha yondashuvni shakllantirishning boshlang‘ich nuqtasi bo‘ldi.

O‘zbekiston bu jarayonlarda alohida o‘rin tutadi, u nafaqat o‘zining sanoat salohiyatini faol rivojlantirmoqda, balki G‘arb va G‘arb tranzit va muhim logistika yo‘nalishiga ham aylanib bormoqda. style="text-align: justify;">SHHT “Yo‘l xaritasi”: integratsiyaning yangi bosqichi

2024-yil iyul oyida Ostonadagi sammitda ShHTga a’zo davlatlar rahbarlari ko‘p tomonlama savdoni rivojlantirishga qaratilgan keng ko‘lamli hujjatni ma’qullagan edi. Unda quyidagi ustuvor vazifalar belgilab berilgan:

- savdo tartib-qoidalarini raqamlashtirish va elektron platformalarni joriy etish;

- milliy valyutalarda o‘zaro hisob-kitoblarni rivojlantirish;

mahsulotlarni sertifikatlashtirish va standartlashtirishning umumiy qoidalarini shakllantirish;p>

style="text-align: justify;">- ko'rgazma va yarmarka faoliyatini qo'llab-quvvatlash;

- tashqi iqtisodiy faoliyatni sug'urtalash va moliyalashtirish mexanizmlarini yaratish.

Bu qadamlar nafaqat mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish, balki ShHTga a'zo davlatlar iqtisodiyotini tashqi ta'sirlardan, jumladan, savdo urushlari va jahon bozorlaridagi beqarorlikdan himoya qilishda ham muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda eksportni faol diversifikatsiya qilib, yangi bozorlarda o‘z o‘rnini egallashga intilayotgan O‘zbekiston ushbu “Yo‘l xaritasi” qo‘shimcha imkoniyatlar ochmoqda.

O‘zbekiston mintaqaviy savdo tizimi

Bugungi kunda O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy faolligi barqaror sur’atlarda namoyon bo‘lmoqda. 2024-yil yakuniga ko‘ra, mamlakatning tovar ayirboshlash hajmi 2023-yilga nisbatan20 foizdan ko‘proq o‘sib, 65 milliard AQSH dollaridan oshdi.

Eksport hajmi 23,8 milliard dollarni tashkil etdi (+15 milliard dollar), import esa15 milliard dollarga yetdi. (+23%). Bu dinamika ham ichki bozor ehtiyojlarining ortib borayotgani, ham tashqi bozorga sanoat mahsulotlarini yetkazib berish hajmining ortishi bilan izohlanadi.

Shunday qilib, O‘zbekiston asta-sekin xomashyo qaramligidan voz kechib, sanoati rivojlangan davlat qiyofasini shakllantirmoqda.

Tashqi iqtisodiy siyosatda O‘zbekiston 2024-yilda mamlakat umumiy savdo aylanmasining 60 foizdan ortig‘ini tashkil etgan ShHT davlatlari bilan hamkorlikka alohida e’tibor qaratilmoqda. Umumiy dinamika yo‘nalishlarning barqaror o‘sishi va diversifikatsiyasini ko‘rsatmoqda: savdo geografiyasida ham, mahsulot tuzilmasida ham.

Eng yirik pozitsiyalar Xitoyda bo‘lib, ular bilan o‘zaro savdo hajmi 14,2 milliard dollarga yetdi, bu yil davomida 25 foizga o‘sdi. Bu yoʻnalishdagi eksport hajmi 3,6 milliard dollarni tashkil etgan boʻlib, uning asosini toʻqimachilik mahsulotlari, mis, uran va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari tashkil etadi. Shu bilan birga, Xitoydan import 10,6 milliard dollarga yetdi, mashinalar, uskunalar va elektronika ustunlik qildi. Rossiya vektori ham muhim rol oʻynaydi: Rossiya bilan tovar ayirboshlash 11,5 milliard dollarni (+20%) tashkil etdi, bunda Oʻzbekiston eksporti asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, toʻqimachilik va kimyo mahsulotlari, importini esa neft, gaz, metallurgiya mahsulotlari va avtomobillar tashkil etadi.

Boshqa hamkorlar ham ijobiy dinamikani ko'rsatmoqda. Shunday qilib, Hindiston bilan savdo hajmi 980,3 million dollarni (+28,8 foiz) tashkil etdi, bunda eksport 126 million (+13 foiz), import esa 853,5 million (+31 foiz)ga baholanmoqda. Bu yoʻnalishdagi eksportda eng katta ulushni kimyo mahsulotlari (55,4%), xizmatlar (32,8%), rangli metallar (2,6%), tabiiy shellac (1,8%) va elektr jihozlari (1,2%) ham salmoqli oʻrinlarni egallaydi. Pokiston bilan oʻzaro savdo hajmi qariyb 400 million dollarni (+30%) tashkil etdi, bunda eksportning salmoqli qismini toʻqimachilik, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va farmatsevtika, import esa dori vositalari, plastmassa va qogʻozlar tashkil etadi.

Markaziy Osiyo davlatlari bilan koʻrsatkichlar ham faol oʻsib bormoqda. Masalan, Qozog‘iston bilan tovar ayirboshlash hajmi 5 milliard dollardan (+18 foiz) oshdi, bu metallurgiya, kimyo sanoati va transport sohalarida hamkorlik loyihalari mustahkamlanganidan dalolat beradi. Qirg‘iziston va Tojikiston bilan umumiy savdo hajmi 2,5 milliard dollardan (+15 foiz) oshdi, bu mintaqaviy iqtisodiy integratsiya chuqurlashganini tasdiqlaydi.

Shunday qilib, statistik ma’lumotlar shuni yaqqol ko‘rsatmoqda: ShHT O‘zbekiston uchun nafaqat diplomatik maydon, balki real, o‘sib borayotgan bozor bo‘lib, eksport hajmini oshirish va chuqur sanoat sohasida hamkorlik qilish uchun yangi imkoniyatlar ochadi

Yangi tendentsiyalar: raqamlashtirish, logistika va sarmoya

Raqamli texnologiyalar jahon savdosida tobora muhim rol o‘ynamoqda. O‘zbekistonda eksport tartib-qoidalarini soddalashtirish maqsadida elektron platformalar faol rivojlanmoqda. 2024-yilda kompaniyalarga hujjatlarni masofadan turib qayta ishlash va xalqaro savdo maydonchalariga kirish imkonini beruvchi E-eksport tizimi ishga tushirildi.

Logistika muhim element bo'lib qolmoqda. Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temir yo‘l yo‘nalishining kengaytirilishi, shuningdek, Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi loyihasida ishtirok etish tranzit uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda. Bugunning o‘zidayoq Markaziy Osiyodagi barcha yuk oqimining10% dan ortig‘i respublika hududi orqali o‘tmoqda.

Investitsiyalar sanoat salohiyatini ham mustahkamlamoqda. 2024-yilda O‘zbekiston iqtisodiyotiga 11 milliard dollardan ortiq to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar kiritildi, ularning salmoqli qismi Xitoy, Rossiya va Fors ko‘rfazi mamlakatlari bilan qo‘shma loyihalarga to‘g‘ri keldi. O‘zbekistonning tashqi savdo hajmi100 milliard dollardan, eksporti esa 40 milliard dollardan oshishi mumkin. Shu bilan birga, tovar ayirboshlashning 65% dan ortig'i ShHT mamlakatlari bilan bo'ladi.

Istiqbolli yo'nalishlar quyidagilar bo'ladi:

- sanoat kooperatsiyasini chuqurlashtirish (mashinasozlik, farmatsevtika, kimyo);

green Energy eksportini rivojlantirish; resurslar;

- Hindiston, Xitoy va Yaqin Sharq bozorlariga oziq-ovqat yetkazib berishni kengaytirish;

- O'zbekistonning mintaqadagi transport-logistika markazi sifatida shakllanishi.

Xulosa. ShHT doirasidagi ko‘p tomonlama savdo tizimi yangi dunyo voqeligiga moslashishning asosiy vositasiga aylanmoqda. Qabul qilingan “Yo‘l xaritasi” nafaqat umumiy yo‘nalishlarni belgilab berdi, balki hamkorlikning amaliy asosini ham yaratdi.

O‘zbekiston uchun bu jarayonlarda ishtirok etish tranzit rishtasidan Markaziy Osiyoning to‘laqonli sanoat va savdo markaziga aylanish imkoniyatidir. Savdo aylanmasining o‘sishi, eksportni diversifikatsiya qilish va investitsiyalarni faol jalb qilish ko‘rsatkichlari shuni ko‘rsatadiki, mamlakatimiz jahon iqtisodiyotiga yangi tamoyillar asosida – teng huquqli sheriklik, raqamlashtirish va ochiqlik asosida integratsiyalashuv sari ishonch bilan ketmoqda.

Shuning uchun ham O‘zbekiston va butun mintaqa kelajagi ShHT bilan tobora ko‘proq bog‘lanib bormoqda – bu ko‘p tomonlama savdo tizimi