O‘zbekistonning iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash va ekologik barqarorlik tashabbuslari

Bugungi kunda global miqyosdagi eng muhim muammo, albatta, ekologik muammoga aylandi. Deyarli barcha mamlakatlar iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi va havo ifloslanishining salbiy oqibatlariga duch kelmoqda. Afsuski, ekologik muammolar insonlar hayoti va salomatligiga tahdid solmoqda. Shunday qilib, JSST ma'lumotlariga ko'ra, har yili dunyo bo'ylab 4,2 milliondan 7 milliongacha odam havo ifloslanishidan vafot etadi. Dunyo bo‘ylab 2,7 milliard kishi yilning kamida bir oyida suv tanqisligini boshdan kechirmoqda.

Shuning uchun ham mamlakatlar har qachongidan ham ko‘proq nafaqat intilmoqda, balki ekologik xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirishga ham majbur bo‘lmoqda. Bunday global muammolarga yolg‘iz o‘zi dosh bera olmasligini anglagan davlatlar xalqaro hamkorlik yo‘lida qadam tashlamoqda.

O‘zbekiston Respublikasi xalqaro kun tartibiga davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik samaradorligini oshirish zarurligi haqidagi g‘oyani faol ilgari surmoqda. Buning yorqin misoli O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasida.

Davlat rahbari iqlim oʻzgarishi muammosiga alohida eʼtibor qaratdi. Darhaqiqat, iqlim o'zgarishi antropogen ta'sirning salbiy oqibatiga aylandi. Ochiq manbalarga ko'ra, 2024 yil insoniyat tarixidagi eng issiq yil sifatida tan olingan. Natijada, issiqxona gazlarining kontsentratsiyasi yuqori bo'lib, quyosh issiqligini ushlab turadi va global isishga olib keladi. Bu davlatlar bilan bogʻliq holda issiqxona gazlari chiqindilarini cheklash boʻyicha saʼy-harakatlarni muvofiqlashtirish zarur (Oʻzbekistonda shu yilning iyul oyida bu borada alohida Qonun qabul qilingan edi). Xususan, O‘zbekiston tashabbusiparij kelishuvining maqsadlarini amalga oshirishga qaratilgan bo‘lib, u har yili atmosferaga chiqariladigan issiqxona gazlarini bosqichma-bosqich kamaytirish majburiyatini oladi.

Iqlim o'zgarishi haqida gap ketganda, iqlim migratsiyasining ko'payishi qayd etildi. Bu borada aniq xalqaro mexanizm va qonunchilik bazasini yaratish taklif etildi. Bizning fikrimizcha, bu masala BMT shafeligida qabul qilinishi kerakxalqaro akt darajasida hal etilishi kerak. Bu masala nafaqat ekologiya, balki ijtimoiy-iqtisodiy muammolar bilan ham bog'liq, chunki "iqlim migrantlari" oqimi bandlik, ijtimoiy ta'minot va moslashish bilan bog'liq boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Mamlakatlar iqlim migratsiyasining asosiy sabablarini bartaraf etish: atrof-muhitga ta’sirni yumshatish bo‘yicha samarali choralar ko‘rish, qulay yashash sharoitlarini yaratish va hokazo. Bu mexanizmlar yuqorida qayd etilgan xalqaro akt doirasida tartibga solinishi lozim.

An’anaga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti dengizning qurishining salbiy oqibatlari masalasini ko‘tardi. Davlatimiz rahbari bu masalani BMT minbaridan qayta-qayta ko‘targan (BMT Bosh Assambleyasining 72, 75, 76, 78-sessiyalarida Orolbo‘yi muammolari, Orol dengizining qurishi bilan bog‘liq ekologik vaziyat ko‘tarilgan). O‘zbekistonning sa’y-harakatlari bilan BMT Bosh Assambleyasining “Orolbo‘yi hududini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar zonasi deb e’lon qilish to‘g‘risida”gi rezolyutsiyasi qabul qilindi. Barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, aholi bandligini ta’minlash va turmush darajasini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar rejasi va chora-tadbirlar dasturi izchil amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda Orol dengizi ekotizimini tiklash bo‘yicha faol ish olib borilmoqda. So'nggi yillarda umumiy maydoni 2 million gektar bo'lgan ushbu dengiz tubiga o'simliklar ekilgan. Birgina joriy yilning birinchi yarmida 701 gektar maydonda o‘rmon plantatsiyalari, 41 gektarda terrasalar barpo etildi. 2030 yilga kelib butun hududning 80 foizi yashil maydon bilan qoplanishi kutilmoqda. Umuman olganda, xalqaro hamjamiyatning e'tibori muhim. Chunki Orol dengizining qurishi natijasida har yili 150 million tonnaga yaqin tuz havoga ko‘tarilgan. Mutaxassislarning fikricha, bundan zarar nafaqat mintaqada, balki Antarktidada ham sezilmoqda.

Prezident tomonidan qayd etilgan muhim muammolardan birisuv resurslarining tanqisligidir. Ayni paytda dunyoda ikki milliarddan ortiq odam toza ichimlik suviga ega emas. O‘zbekiston uchun suv tanqisligi muammosini hal qilish hayot-mamot masalasiga aylanib bormoqda. Shu munosabat bilan O‘zbekistondasuvni tejash bo‘yicha Butunjahon forumini o‘tkazish taklif etildi. Forum doirasida suv inqirozini barqaror rivojlanishga jiddiy tahdid sifatida aniqlash taklif etilmoqda. Shu bois innovatsion texnologiyalarni jahon miqyosida joriy etish bo‘yicha alohida yo‘l xaritasini qabul qilish taklif etilmoqda. Bu tashabbus muhim ahamiyatga ega, chunki suv tanqisligi muammosini birgalikda hal qilish, ayniqsa, transchegaraviy suvdan foydalanish dolzarb ahamiyatga ega. Xalqaro hamkorlik doirasidagi yagona yondashuv kelgusida suv tanqisligi oqibatlarini yumshatishga yordam beradi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tizimli taklifiKeng xalqaro hamkorlik to‘g‘risidagi global paktni qabul qilishdir. Ushbu pakt Barqaror rivojlanish maqsadlarini (SDG) mantiqiy amalga oshirishdir. Pakt ekologik muammolarni kelishuvlar, bilim va tajriba almashish, moliyalashtirish va nazorat qilish mexanizmlarini belgilash asosida hal etish imkonini beradi. Bundan tashqari, pakt atrof-muhit "global jamoat manfaati" degan yondashuvni kuchaytiradi. Umuman olganda, xalqaro aktlar amalda ijobiy xususiyat va ta'sirga ega. Shunday qilib, ozon qatlamini buzuvchi moddalar bo'yicha Monreal protokoli muvofiqlashtirilgan global javob tabiiy jarayonning tiklanishiga olib kelishi mumkinligini ko'rsatdi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, zararli chiqindilar kontsentratsiyasining kamayishi tufayli global radiatsiyaviy ta'sir bashorat qilinganidan besh yil oldin kamaydi.

Yuqoridagi takliflar ekologik xavfsizlik va farovonlikni ta’minlashda mamlakatlar o‘rtasidagi xalqaro hamkorlik nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Bu mamlakatimiz uchun ham muhim. Zero, 2025-yil O‘zbekistonda “Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyot yili” deb e’lon qilindi va tegishli davlat dasturi qabul qilindi. Mazkur dastur maqsadlarining xalqaro tashabbuslar bilan birgalikda amalga oshirilishi barqarorlik va qulay muhitni ta’minlaydi.

Abdulaziz Rasulev
yuridik fanlar doktori, professor,
Qonunchilik instituti ilmiy kotibi
va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi huquqiy siyosat