O‘zbekiston – Serbiya: sanoat kooperatsiyasining yangi geografiyasi

O‘zbekiston–Serbiya iqtisodiy munosabatlarida kompaniyalarning hamkor mamlakat bozoriga o‘zaro kirib borishiga asoslangan yanada chuqurroq model shakllana boshlamoqda. O‘zbekiston tomoni Serbiyaning infratuzilmaviy loyihalarida ishtirok etish masalalarini ishlab chiqmoqda, serbiyalik hamkorlar esa O‘zbekistonda mahalliylashtirish, kontrakt asosida ishlab chiqarish va buyurtmalarni joylashtirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqmoqda. Shu tariqa, savdo aloqalari hamkorlikka yanada barqaror tus berishi mumkin bo‘lgan investitsiyaviy va ishlab chiqarish loyihalari bilan to‘ldirilmoqda.
  Bunday yaqinlashuvning iqtisodiy mantiqi ko‘p jihatdan ikki mamlakatning geografik va iqtisodiy joylashuvi bilan belgilanadi. Serbiya Markaziy va Janubi-Sharqiy Yevropaning yirik bozorlariga bevosita yaqin joylashgan bo‘lib, rivojlangan savdo bitimlari tarmog‘iga tayanadi. O‘zbekiston esa Markaziy Osiyoda sanoat bazasini izchil kengaytirib, mahalliylashtirish darajasini chuqurlashtirmoqda. Bunday uyg‘unlik hamkor mamlakat bozori ishlab chiqarish va investitsiyalar uchun maydon bo‘lib, keyinchalik qo‘shni bozorlarga chiqish imkonini beradigan loyihalarni amalga oshirish uchun sharoit yaratadi.

 Mavjud savdo aloqalari hamkorlikning tarmoq asoslarini allaqachon belgilab bermoqda. O‘zbekiston Serbiyaga oziq-ovqat, to‘qimachilik va kimyo mahsulotlarini yetkazib bermoqda, Serbiya eksporti tarkibiga esa sanoat uskunalari, mashinalar, metall buyumlar va boshqa ishlab chiqarish maqsadlaridagi tovarlar kiradi. Eng katta salohiyat yetkazib berishlar ishlab chiqarish ixtisoslashuvi va qo‘shma investitsiyalar orqali davom ettirilishi mumkin bo‘lgan segmentlarda mavjud.

 Markaziy Osiyoning Yevropa bilan transport bog‘liqligining rivojlanishi Serbiya yo‘nalishining ahamiyatini oshirmoqda. Serbiya O‘rta, ya’ni Transkaspiy koridorining Yevropadagi ehtimoliy bo‘g‘ini sifatida ko‘rilmoqda. Tashuvlarning ishonchliligi va prognoz qilinishini oshirish biznes uchun logistika cheklovlarini kamaytiradi hamda bir vaqtning o‘zida Markaziy Osiyo va Yevropa bozorlariga yo‘naltirilgan loyihalarning iqtisodiy samaradorligini yaxshilaydi.

Shu nuqtayi nazardan, temir yo‘l sohasidagi hamkorlik alohida ahamiyat kasb etadi. Tomonlar Serbiyada qariyb 200 kilometr temir yo‘l infratuzilmasini qurish bo‘yicha qo‘shma loyihani ishlab chiqmoqda. O‘zbekiston uchun ushbu tashabbusning ahamiyati alohida infratuzilmaviy loyiha doirasidan ancha keng. Gap temir yo‘l qurilishi, muhandislik va yirik transport obyektlarini amalga oshirish sohalarida to‘plangan salohiyatni Yevropa yo‘nalishiga olib chiqish imkoniyati haqida bormoqda. Bu muhandislik va qurilish xizmatlari hisobidan mamlakatning eksport salohiyatini kengaytiradi hamda milliy kompaniyalarga Yevropaning biznes va me’yoriy muhitida loyihalarni amalga oshirish tajribasini orttirish imkonini beradi.

 Sanoat sohasida yanada murakkab kooperatsiyaga o‘tish bir vaqtning o‘zida bir nechta formatlarda namoyon bo‘lmoqda. Yengil sanoatda serbiyalik brendlarning buyurtmalarini O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan ishlab chiqarish quvvatlariga joylashtirish masalasi ko‘rib chiqilmoqda. Farmatsevtika sohasida Hemofarm va Galenika kompaniyalari bilan birgalikda dori vositalarini kontrakt asosida ishlab chiqarish, shuningdek, “Torlak” instituti bilan mahalliy ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish masalalari ishlab chiqilmoqda. Mashinasozlik va elektrotexnika sohalarida metall butlovchi qismlarni mahalliylashtirish hamda elektr dvigatellarini yig‘ish haqida so‘z bormoqda. Ushbu kun tartibini kimyo sanoati va kichik hamda o‘rta gidroenergetika sohasidagi tashabbuslar ham to‘ldirmoqda.

 Mazkur formatlar korxonalarning qo‘shma qiymat yaratish zanjirlariga jalb etilishining turli darajalarini aks ettiradi. Buyurtmalarni joylashtirish mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish va xorijiy brendlar bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Kontrakt asosida ishlab chiqarish texnologiyalar, standartlar va sifat nazoratiga qo‘yiladigan talablarni oshiradi. Butlovchi qismlarni mahalliylashtirish esa yanada murakkab operatsiyalarni mamlakat ichiga olib kiradi va mahalliy yetkazib beruvchilarga bo‘lgan talabni shakllantiradi. Shu tariqa, tijorat aloqalari bosqichma-bosqich barqaror ishlab chiqarish ixtisoslashuvi uchun asos yaratadi. Hamkorlikning o‘zaro manfaatli xususiyati qurilish sohasida ham namoyon bo‘lmoqda.

 Serbiyada temir yo‘l loyihalarini birgalikda ishlab chiqish bilan bir qatorda, serbiyalik pudratchilarni O‘zbekistondagi shaharlarni rivojlantirish bo‘yicha yirik loyihalarga jalb etish masalasi ham ko‘rib chiqilmoqda. Har bir tomon hamkor mamlakat bozorida o‘z tajribasini qo‘llash va milliy biznes faoliyatining geografiyasini kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

 Ushbu bosqichda institutsional baza alohida ahamiyat kasb etadi. Investitsiyalarni o‘zaro rag‘batlantirish va himoya qilish hamda iqtisodiy hamkorlik to‘g‘risidagi kuchga kirgan bitimlar uzoq muddatli investitsiyalar va tizimli tarmoq hamkorligi uchun huquqiy asos yaratadi. Ularning amaliy ahamiyati allaqachon belgilangan tashabbuslarni — ishtirokchilar va moliyaviy modelni aniqlashdan tortib, loyihalarni bevosita amalga oshirishgacha bo‘lgan jarayonni qo‘llab-quvvatlashdan iborat.

 Shu tariqa, hamkorlikning keyingi bosqichi konturlari allaqachon yetarlicha aniq: Yevropa yo‘nalishidagi infratuzilmaviy xizmatlar, o‘zbek korxonalarini xorijiy ishlab chiqarish zanjirlariga jalb etish, mamlakat ichida yanada murakkab texnologik operatsiyalarni o‘zlashtirish va biznesning yirik loyihalarda o‘zaro ishtiroki. Bu savdo aloqalari investitsiyalar va sanoat kooperatsiyasida o‘zining amaliy davomini topadigan yanada chuqur munosabatlar tuzilmasini shakllantirmoqda.

 Endilikda asosiy vazifa shakllangan tashabbuslar portfelini izchil ravishda amaldagi loyihalarga aylantirishdan iborat. Ularning amalga oshirilishi ikki mamlakatning geografik joylashuvini amaliy iqtisodiy resursga aylantirish imkonini beradi: O‘zbekiston uchun — milliy biznes faoliyatini Yevropa yo‘nalishida kengaytirish, Serbiya uchun esa — Markaziy Osiyoning sanoat makonida uzoq muddatli ishtirokini rivojlantirish imkonini yaratadi.