Turkiy davlatlar oliy taʼlimning yangi imkoniyatlari: umumiy makon, umumiy maqsadlar

Iqtisodiyot tarmoqlari jadal oʼzgarayotgan, raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalariga chuqur kirib borayotgan bir paytda taʼlim tizimi oldida ham yangi vazifalar paydo boʼlmoqda. Oliy taʼlim mamlakatlar taraqqiyotiga xizmat qiladigan gʼoyalar, ilmiy kashfiyotlar va innovatsion yechimlar yaratishga qodir avlodni shakllantirishi zarur.

Shu nuqtai nazardan, turkiy davlatlar oʼrtasida oliy taʼlim, ilm-fan va innovatsiyalar sohasidagi hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish alohida ahamiyat kasb etadi. Zero, bizning davlatlarimizni mushtarak tarix, yaqin madaniyat, maʼnaviy qadriyatlar va oʼzaro anglashuv anʼanalari birlashtirib turadi. 

Joriy yil 29–30 oktyabrь kunlari Аnqara shahrida boʼlib oʼtishi belgilangan Turkiy davlatlar tashkilotining 13-sammiti ham ana shu hamkorlikni rivojlantirish, oʼzaro ishonchni mustahkamlash va istiqbolli tashabbuslar uchun yangi imkoniyatlarni belgilash nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Sammit arafasida turkiy davlatlar oliy taʼlimi oldida turgan vazifalar, mavjud imkoniyatlar va kelgusidagi hamkorlik yoʼnalishlari haqida fikr yuritish ayni muddaodir.

Mushtarak tarixdan umumiy taraqqiyot sari

Turkiy xalqlarning koʼp asrlik tarixi ilm-maʼrifat, hunarmandchilik, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning rivojlanishi bilan chambarchas bogʼliq. Turkiy dunyodan yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlar, olimlar va allomalar jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga munosib hissa qoʼshgan. Ularning ilmiy merosi bugun ham bilimga intilish, tafakkur erkinligi va maʼrifatparvarlikning yuksak namunasi boʼlib xizmat qiladi.

Bugungi avlodning vazifasi ana shu boy merosni asrab-avaylash bilangina cheklanib qolmasdan, uni zamonaviy taraqqiyot talablari bilan uygʼunlashtirishdan iborat. Buning uchun taʼlim muassasalari oʼrtasidagi aloqalarni kengaytirish, yoshlarning xalqaro tajriba orttirishiga sharoit yaratish, olimlar hamkorligini qoʼllab-quvvatlash va ilmiy ishlanmalarni amaliyotga tatbiq etish muhimdir.

Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi hamkorlik aynan shu maqsadlarga xizmat qilishi mumkin. Hamkorlikning samaradorligi esa, eng avvalo, umumiy maqsadlarni aniq belgilash, ularni amaliy dasturlar bilan mustahkamlash va erishilgan natijalarni izchil rivojlantirishga bogʼliq.

Oliy taʼlim sohasida bunday yondashuv bir necha muhim yoʼnalishni qamrab oladi. Birinchidan, universitetlar oʼrtasida akademik aloqalarni mustahkamlash orqali taʼlim sifati va ilmiy salohiyatni oshirish mumkin. Ikkinchidan, talabalar va professor-oʼqituvchilar almashinuvi yoshlarning dunyoqarashini kengaytiradi, yangi bilim va tajribalarni oʼzlashtirishga yordam beradi. Uchinchidan, qoʼshma ilmiy loyihalar turkiy davlatlarning umumiy muammolariga yechim topish, mavjud intellektual resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi.

Eng muhimi, taʼlim sohasidagi integratsiya mamlakatlarning milliy manfaatlari va oʼziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, oʼzaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qilishi lozim.

Oʼzbekiston: turkiy taʼlim makonini shakllantirish yoʼlida

Oʼzbekistonda oliy taʼlimni modernizatsiya qilish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini kuchaytirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Taʼlim dasturlarini xalqaro talablarga moslashtirish, xorijiy universitetlar bilan hamkorlikda mutaxassislar tayyorlash, ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish va zamonaviy infratuzilmani shakllantirish bu boradagi muhim vazifalardan hisoblanadi.

Shu yoʼnalishdagi tashabbuslardan biri — Turkiy davlatlar xalqaro universitetining tashkil etilishidir. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 24 yanvardagi «Turkiy davlatlar xalqaro universitetini tashkil etish chora-tadbirlari toʼgʼrisida»gi PQ–24-son qaroriga muvofiq Toshkent shahrida tashkil etilgan mazkur universitet turkiy davlatlar oʼrtasida oliy taʼlim, fan, innovatsiyalar va texnologiyalar sohasidagi koʼp qirrali hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan.

Universitet faoliyatining asosiy maqsadi xalqaro taʼlim standartlari asosida zamonaviy iqtisodiyot talablariga javob beradigan, yuqori malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, shuningdek, qoʼshma akademik va ilmiy-tadqiqot loyihalarini rivojlantirishdan iborat.

Bizning nazarimizda, universitetning ahamiyati faqat yangi taʼlim muassasasi tashkil etilgani bilan belgilanmaydi. U turkiy davlatlarning ilmiy va intellektual salohiyatini birlashtirish, taʼlim tizimlari oʼrtasida amaliy aloqalarni mustahkamlash va xalqaro tajribani milliy taʼlim muhitiga olib kirish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.

Universitet faoliyatini yoʼlga qoʼyishda hamkorlikning amaliy natija berishiga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Taʼlim dasturlarini hamkor universitetlar bilan muvofiqlashtirish, xorijiy professor-oʼqituvchilarni oʼquv jarayoniga jalb etish, zamonaviy laboratoriyalar tashkil qilish va talabalarning ishlab chiqarish amaliyotini xalqaro hamkorlik asosida yoʼlga qoʼyish shular jumlasidandir.

Bunday yondashuv universitetni oddiy bilim berish maskanidan taʼlim, tadqiqot va ishlab chiqarishni oʼzaro bogʼlovchi zamonaviy akademik muhitga aylantirishga xizmat qiladi.

Xalqaro hamkorlik: taʼlim sifati va yangi imkoniyatlar

Turkiy davlatlar xalqaro universiteti faoliyatida Turkiya, Ozarbayjon va Qozogʼistonning yetakchi oliy taʼlim muassasalari bilan hamkorlik muhim oʼrin tutadi. Ushbu hamkorlik taʼlim yoʼnalishlarini rivojlantirish, oʼquv dasturlarini takomillashtirish, professor-oʼqituvchilar tajribasidan foydalanish va talabalar uchun yangi akademik imkoniyatlar yaratishga qaratilgan.

2025/2026-oʼquv yilida Turkiya universitetlari bilan hamkorlik asosida beshta taʼlim yoʼnalishi boʼyicha kadrlar tayyorlash yoʼlga qoʼyildi. Ular davolash ishi, kompьyuter muhandisligi, elektr muhandisligi, qishloq xoʼjaligini mexanizatsiyalash hamda oziq-ovqat texnologiyasini qamrab oladi.

Mazkur yoʼnalishlarda Turkiyaning Hajettepe universiteti, Yaqin Sharq texnika universiteti (METU), Istanbul texnika universiteti (ITU) va Ege universiteti bilan hamkorlik qilinmoqda.

Hamkorlik uchun tanlangan yoʼnalishlar zamonaviy iqtisodiyotning muhim ehtiyojlariga mos keladi. Tibbiyot sohasida malakali kadrlar tayyorlash aholi salomatligini muhofaza qilish va tibbiy xizmatlar sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Kompьyuter va elektr muhandisligi esa raqamli iqtisodiyot, sanoatni avtomatlashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etishning asosiy yoʼnalishlari hisoblanadi. Qishloq xoʼjaligi mexanizatsiyasi hamda oziq-ovqat texnologiyalari sohasidagi bilimlar esa agrar tarmoq samaradorligi, oziq-ovqat xavfsizligi va resurslardan oqilona foydalanish bilan bevosita bogʼliq.

2026/2027-oʼquv yilida hamkorlik geografiyasi Ozarbayjon va Qozogʼiston universitetlari bilan yangi yoʼnalishlar hisobiga kengaytirilmoqda. Neftь va gaz ishi, kimyo muhandisligi, geologiya-qidiruv ishlari texnikasi va texnologiyasi, telekommunikatsiya texnologiyalari, xalqaro va qiyosiy huquqshunoslik yoʼnalishlarida yana beshta dasturni joriy etish belgilangan.

Bu borada Ozarbayjon davlat neftь va sanoat universiteti, Ozarbayjon texnika universiteti hamda Аl-Forobiy nomidagi Qozoq milliy universiteti bilan hamkorlik olib borilmoqda.

Shunday qilib, ikki oʼquv yiliga moʼljallangan hamkorlik dasturlari doirasida oʼnta taʼlim yoʼnalishini qamrab olish koʼzda tutilgan. Bu esa universitetning turli mamlakatlar tajribasini bir akademik muhitda uygʼunlashtirishga intilayotganini koʼrsatadi.

Hamkorlikning muhim jihati shundaki, u faqat taʼlim yoʼnalishlari sonini koʼpaytirish bilan cheklanmaydi. Oʼquv rejalari va fan dasturlarini xalqaro talablarga moslashtirish, xorijiy mutaxassislarni dars jarayoniga jalb qilish, elektron taʼlim resurslaridan foydalanish va talabalarning xalqaro amaliyotlarda ishtirok etishini taʼminlash ham uning tarkibiy qismlaridir.

Bunday mexanizmlar taʼlim mazmunini yangilash, nazariy bilimlarni amaliy koʼnikmalar bilan mustahkamlash va bitiruvchilarning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish uchun zamin yaratadi.

Zamonaviy infratuzilma — sifatli taʼlim asosi

Xalqaro hamkorlikning samarasi, eng avvalo, uning taʼlim jarayonida qanday aks etishi bilan oʼlchanadi. Buning uchun malakali pedagoglar, zamonaviy oʼquv dasturlari, ilmiy laboratoriyalar va talabalarning amaliy koʼnikmalarini rivojlantirishga moʼljallangan infratuzilma zarur.

Turkiy davlatlar xalqaro universitetida ushbu yoʼnalishlarda amaliy ishlar olib borilmoqda. Jumladan, 2026 yil mart oyida tibbiyot yoʼnalishi talabalari uchun klinik simulyatsiya va amaliy koʼnikmalar markazi faoliyati yoʼlga qoʼyildi. Hajettepe universitetining oʼquv dasturlari va klinik standartlari asosida jihozlangan markazda talabalar shoshilinch tibbiy yordam koʼrsatish, dastlabki tashxis qoʼyish va davolash algoritmlarini zamonaviy trenajyorlar hamda robotlashtirilgan moslamalar yordamida mashq qilish imkoniga ega.

Bunday markazlar boʼlajak shifokorlarning kasbiy tayyorgarligida nazariya va amaliyot oʼrtasidagi uzviylikni taʼminlashga xizmat qiladi. Talaba haqiqiy klinik muhitga kirishidan oldin turli vaziyatlarni modellashtirish orqali oʼz bilim va koʼnikmalarini mustahkamlaydi.

Muhandislik va dasturlash yoʼnalishlarida ham zamonaviy talablarga javob beradigan kompьyuter laboratoriyalari hamda dasturiy platformalar tashkil etilgan. Neftь-gaz, kimyo va elektr muhandisligi sohalari boʼyicha laboratoriya bazalarini rivojlantirish ishlari davom etmoqda.

Shu bilan birga, talabalar va xorijdan taklif etilgan professor-oʼqituvchilar uchun talabalar turar joyi, axborot-resurs markazi va kovorking hududlari tashkil qilingan. Bu sharoitlar taʼlim olish, mustaqil izlanish va jamoaviy loyihalar ustida ishlash uchun qulay muhit yaratishga qaratilgan.

Universitetda raqamli taʼlim platformasining ishga tushirilgani ham muhim qadamdir. U dars jadvallari, oʼquv materiallari, baholash jarayonlari va akademik nazoratni yagona raqamli makonda birlashtirishga xizmat qiladi.

Bugungi kunda raqamlashtirish faqat texnik vositalarni joriy etish emas, balki taʼlimni boshqarish madaniyatini oʼzgartirish, maʼlumotlardan samarali foydalanish va taʼlim jarayonining shaffofligini oshirish vositasi hamdir.

Ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasi

Zamonaviy oliy taʼlim muassasasining salohiyati faqat auditoriyalarda beriladigan bilim bilan emas, balki uning ilmiy izlanishlari, ishlab chiqarish bilan aloqalari va amaliy muammolarga yechim topish imkoniyatlari bilan ham belgilanadi.

Bugun iqtisodiyotning koʼplab tarmoqlarida yangi texnologik yechimlarga ehtiyoj ortib bormoqda. Energetika, kimyo sanoati, qishloq xoʼjaligi, telekommunikatsiya, tibbiyot va axborot texnologiyalari sohalarida ilm-fan yutuqlaridan samarali foydalanish raqobatbardoshlikning muhim shartiga aylandi.

Shu bois turkiy davlatlar universitetlari oʼrtasidagi hamkorlikni qoʼshma tadqiqotlar, laboratoriyalar va ilmiy ishlanmalarni amaliyotga tatbiq etish bilan boyitish zarur. Har bir mamlakatda shakllangan ilmiy maktablar, mutaxassislar tajribasi va mavjud infratuzilmani birgalikda ishlatish orqali koʼproq natijaga erishish mumkin.

Turkiy davlatlar xalqaro universiteti oldida ham taʼlim, fundamental fan va real sektor korxonalari oʼrtasidagi integratsiyani kuchaytirish vazifasi turibdi. Iqtisodiyot tarmoqlari bilan maqsadli hamkorlikni yoʼlga qoʼyish talabalarning amaliy tayyorgarligini oshirish, ilmiy ishlanmalarni rivojlantirish va bitiruvchilarning bandligini taʼminlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi.

Bunda korxonalarning kadrlarga boʼlgan ehtiyojini oldindan oʼrganish, taʼlim dasturlarini shu talablarga moslashtirish, ishlab chiqarish amaliyotini tizimli tashkil qilish va talabalarni ilmiy loyihalarga jalb etish muhim oʼrin tutadi.

Ilmiy hamkorlikning istiqbolli yoʼnalishlaridan yana biri — sunʼiy intellekt va raqamli innovatsiyalardir. Katta hajmdagi maʼlumotlarni tahlil qilish, kiberxavfsizlik, raqamli boshqaruv va intellektual tizimlardan foydalanish boʼyicha qoʼshma kompetentsiya markazlarini tashkil etish turkiy davlatlar uchun yangi imkoniyatlar ochishi mumkin.

Shuningdek, iqlim oʼzgarishi, suv resurslaridan oqilona foydalanish, oziq-ovqat xavfsizligi va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish kabi masalalar ham davlatlarimiz olimlarining birgalikdagi izlanishlarini talab qiladi. Bu muammolarning koʼpchiligi milliy chegaralar bilan cheklanmaydi. Shuning uchun ularga yechim topishda mintaqaviy ilmiy hamkorlikning ahamiyati ortib boradi.

Yagona akademik makon: talabalar va olimlar uchun yangi imkoniyatlar

Turkiy davlatlar oʼrtasida oliy taʼlim integratsiyasini chuqurlashtirishda akademik mobillik alohida oʼrin tutadi. Talabalarning boshqa mamlakatda muayyan muddat tahsil olishi, professor-oʼqituvchilarning maʼruzalar oʼqishi, tadqiqotchilarning qoʼshma loyihalarda ishtirok etishi bilim va tajriba almashinuvini kuchaytiradi.

Аkademik mobillikning samarali boʼlishi uchun oʼzaro tan olinadigan oʼquv natijalari, muvofiqlashtirilgan taʼlim dasturlari, shaffof baholash mezonlari va talabalar uchun tushunarli maʼmuriy tartiblar zarur. Bunday mexanizmlar taʼlim oluvchilarning bir mamlakatda egallagan bilimlarini boshqa mamlakatda davom ettirishiga qulaylik yaratadi.

Shu maʼnoda, turkiy davlatlar doirasida akademik mobillik dasturlarini rivojlantirish, grant va stipendiya imkoniyatlarini kengaytirish, qoʼshma diplom dasturlarini koʼpaytirish istiqbolli vazifalardan hisoblanadi.

Qoʼshma diplom dasturlari talabalarga ikki mamlakatning akademik tajribasidan foydalanish imkonini beradi. Biroq bunday dasturlarning muvaffaqiyati taʼlim mazmunining muvofiqligi, sifat nazorati va bitiruvchilar malakasining tan olinishi kabi masalalarning puxta hal etilishiga bogʼliq.

Turkiy davlatlar xalqaro universiteti faoliyatida ham hamkor universitetlar bilan oʼquv dasturlarini muvofiqlashtirish, xorijiy professorlarni jalb qilish va talabalarning Turkiya, Ozarbayjon hamda Qozogʼistondagi hamkor muassasalar bazasida amaliyot oʼtashini tashkil etishga eʼtibor qaratilmoqda.

Kelgusida bu tajribani yanada kengaytirish, talabalar va yosh tadqiqotchilar uchun oʼzaro almashinuv imkoniyatlarini koʼpaytirish hamda qoʼshma ilmiy loyihalarni qoʼllab-quvvatlash turkiy davlatlar oʼrtasidagi taʼlim aloqalarini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.

Yana bir muhim yoʼnalish — yosh olimlar va startap tashabbuslarini qoʼllab-quvvatlashdir. Turli mamlakatlardan kelgan talabalar va tadqiqotchilarni birlashtiruvchi ilmiy tanlovlar, innovatsion loyihalar va startap-akseleratorlar yangi gʼoyalarning paydo boʼlishiga, ularning amaliyotga tatbiq etilishiga yordam beradi.

 Umumiy maqsad — bilimli avlod va barqaror taraqqiyot

Bugun turkiy davlatlar oldida katta imkoniyatlar bilan bir qatorda, jiddiy vazifalar ham turibdi. Jahon iqtisodiyotidagi oʼzgarishlar, texnologik raqobat, ekologik muammolar va mehnat bozorining yangi talablari taʼlim tizimidan doimiy yangilanishni talab qilmoqda.

Bunday sharoitda davlatlarimizning eng katta boyligi — inson kapitali. Yoshlarning sifatli taʼlim olishi, zamonaviy kasblarni egallashi, mustaqil fikrlashi va yangi gʼoyalar yarata olishi mamlakatlarimizning kelajagini belgilaydi.

Shuning uchun oliy taʼlim sohasidagi hamkorlikka faqat bugungi kadrlarga boʼlgan ehtiyojni qondirish vositasi sifatida qarash toʼgʼri boʼlmaydi. U uzoq muddatli taraqqiyot, ilmiy salohiyatni oshirish va kelajak avlod uchun yangi imkoniyatlar yaratishga qaratilgan strategik yoʼnalishdir.

Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish orqali universitetlarimiz oʼrtasidagi aloqalarni mustahkamlash, qoʼshma tadqiqotlar koʼlamini kengaytirish va yoshlarimizning xalqaro akademik muhitda oʼz salohiyatini namoyon etishi uchun sharoit yaratish mumkin.

Turkiy davlatlar xalqaro universitetining faoliyati ham ana shu maqsadlarga xizmat qiladi. Turkiya, Ozarbayjon va Qozogʼistonning yetakchi universitetlari bilan hamkorlik, xalqaro talablarga mos taʼlim dasturlari, zamonaviy laboratoriyalar va akademik mobillik imkoniyatlari ushbu maqsad yoʼlidagi amaliy qadamlardir.

Ishonchimiz komilki, taʼlim va ilm-fan sohasidagi oʼzaro manfaatli hamkorlikni izchil rivojlantirish turkiy davlatlarning intellektual salohiyatini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi. Bu esa nafaqat universitetlarimiz, balki butun mintaqaning innovatsion taraqqiyoti, iqtisodiy raqobatbardoshligi va barqaror kelajagi uchun muhim ahamiyatga ega.

Zero, umumiy tarix bizni birlashtirgan boʼlsa, umumiy bilimlar, ilmiy izlanishlar va ezgu maqsadlar kelajagimizni yanada yaqinlashtiradi. Turkiy davlatlar oliy taʼlimining yangi imkoniyatlari ham aynan shu gʼoyada — mushtarak merosni zamonaviy bilimlar bilan boyitish, intellektual salohiyatni birlashtirish va umumiy taraqqiyot yoʼlida hamkorlik qilishda namoyon boʼladi.

Bahodir Turaev, 

Turkiy davlatlar xalqaro universiteti rektori v.b