Orol bo‘yida iqlim o‘zgarishiga moslashish tadbirlari

Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi global miqyosidagi eng dolzarb va murakkab muammolardan biri sifatida namoyon bo‘lib, uning salbiy taʼsiri ayniqsa ekologik jihatdan zaif va antropogen bosim yuqori bo‘lgan hududlarda yana-da keskinroq namoyon bo‘lmoqda. Shunday hududlardan biri — Orolbo‘yi mintaqasi bo‘lib, bu yerda iqlim o‘zgarishi oqibatlari tabiiy resurslar holati, aholi turmush darajasi va iqtisodiy faoliyatga keng qamrovli taʼsir ko‘rsatmoqda.

Orol dengizining qurishi natijasida hududda mikroiqlimning keskin o‘zgarishi, havo haroratining oshishi, yog‘ingarchilik miqdorining kamayishi, shamol faolligining ortishi hamda chang-to‘zonli bo‘ronlar sonining ko‘payishi kuzatilmoqda. Bu jarayonlar yer resurslari degradatsiyasi, suv tanqisligi va bioxilmaxillikning kamayishiga olib kelmoqda. Natijada qishloq xo‘jaligi samaradorligi pasayib, ichimlik suv taʼminotiga bosim ortmoqda hamda aholi salomatligiga jiddiy xavf yuzaga kelmoqda.

Orolbo‘yi hududida iqlim o‘zgarishiga moslashish tadbirlari, eng avvalo, suv resurslarini barqaror boshqarish, gidrotexnik infratuzilmani mustahkamlash, qurigan dengiz tubida himoya o‘rmonzorlarini barpo etish, yer degradatsiyasini kamaytirish, bioxilmaxillikni saqlash hamda aholining iqlimga chidamliligini oshirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi.

Yangi O‘zbekistonda iqlim o‘zgarishiga moslashish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ekologik barqarorlikni taʼminlash, tabiiy resurslarni muhofaza qilish va iqlimga moslashish bo‘yicha xalqaro doirada ko‘plab tashabbuslar ilgari surilmoqda.

Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan BMT Bosh Assambleyasining 2021-yil 18-maydagi 75-sessiyasida «Orolbo‘yi mintaqasini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududi deb eʼlon qilish to‘g‘risida» maxsus rezolyutsiya qabul qilindi.

Bugungi kunda Orolbo‘yi hududini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududiga aylantirish, yashil infratuzilmani rivojlantirish hamda aholining iqlim o‘zgarishiga chidamliligini oshirishga qaratilgan dasturlar izchil amalga oshirilayapti. Bu Orol dengizining qurishi bilan atrof-muhit va aholi salomatligiga salbiy oqibatlarga qarshi  kurashish, yuzaga kelgan muammolarni bartaraf etish, mintaqada yashovchi aholi bandligini taʼminlash orqali ularning turmush sharoiti yaxshilanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda.

O‘zbekiston rahbari 2025-yil sentyabr oyida BMT Bosh assambleyasining 80-sessiyasida so‘zlagan nutqida Orol dengizi qurishining salbiy oqibatlari jahon hamjamiyatining doimiy diqqat markazida bo‘lishi lozimligi taʼkidladi. So‘nggi yillarda dengizning qurigan tubida 2 million gektar maydonda sho‘rga chidamli cho‘l o‘simliklari ekilgani, 2030 yilgacha ushbu hududning 80 foiz qismida yashil qoplamalar hosil qilinishi aytib o‘tildi.

Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi (OQXJ)  — iqlim o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha amaliy yechimlarni ishlab chiquvchi muhim institutsional markaz hisoblanadi.

Orolbo‘yi hududida iqlim o‘zgarishiga moslashish chora-tadbirlarini amalga oshirishda Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi tizimida faoliyat yuritayotgan OQXJ agentligi muhim o‘rin tutadi.

Jumladan, “Amudaryo deltasida kichik suv havzalarini barpo etish (II bosqich)” loyihasi doirasida ko‘llar tizimini barqaror suv bilan taʼminlash mexanizmlari takomillashtirildi. Bu orqali suv resurslarini qayta taqsimlash, gidrologik rejimni tartibga solish hamda hududning ekologik muvozanatini mustahkamlashga erishilmoqda.

Shu bilan birga, “Muynoq” kanalining rekonstruksiya qilinishi natijasida uning suv o‘tkazish qobiliyati sezilarli darajada oshirildi. Suv taqsimoti samaradorligi yaxshilandi, ko‘llarning suv bilan taʼminlanishi barqarorlashdi va suv yo‘qotishlari sezilarli darajada qisqartirildi.

Bundan tashqari, “Ribachye” suv ombori dambasini rekonstruksiya qilish ishlari doirasida gidrotexnik inshootlar mustahkamlandi, suv chiqarish tizimlari modernizatsiya qilindi hamda eroziya xavfi sezilarli darajada kamaytirildi. Bu esa suv xavfsizligini mustahkamlash va suv resurslaridan samarali hamda oqilona foydalanishni taʼminlashga xizmat qilmoqda.

Ekologik tiklanish yo‘nalishida Axantay va Aqqum hududlarida himoya o‘rmonlari barpo etilmoqda. Qurigan dengiz tubida amalga oshirilayotgan o‘rmon-meliorativ tadbirlar shamol eroziyasi va tuz ko‘chish jarayonlarini kamaytirishga xizmat qilmoqda. Shu orqali hududda mikroiqlim barqarorlashib, landshaft degradatsiyasining oldi olinmoqda.

Ayni paytda, ekologik barqarorlikni taʼminlashda ijtimoiy yo‘nalish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu maqsadda yoshlar o‘rtasida ekologik madaniyatni oshirishga qaratilgan tanlovlar, maʼrifiy aksiyalar va targ‘ibot tadbirlari muntazam tashkil etilmoqda.

Shuningdek, mahalliy aholi va fermer xo‘jaliklari uchun suv va yer resurslaridan barqaror foydalanishning zamonaviy modellari joriy etilmoqda. Bu jarayonda suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish, yer resurslarini samarali boshqarish, yerlarni oqilona boshqarish va iqlim o‘zgarishiga moslashgan qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini tatbiq etishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.

Ushbu chora-tadbirlar natijasida nafaqat ekologik muammolarni yumshatish, balki aholi turmush darajasini oshirish, iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash va hududning iqlim o‘zgarishiga chidamliligini kuchaytirishga erishilmoqda.

Raqamli va ilmiy yondashuv — iqlimga moslashishning yangi bosqichi

Hozirgi bosqichda iqlim o‘zgarishiga moslashish jarayonlari faqat anʼanaviy usullar bilan cheklanib qolmasdan, zamonaviy raqamli texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirilmoqda. Xususan:

- gidrologik va meteorologik maʼlumotlarni real vaqtda monitoring qilish;

- sunʼiy yo‘ldosh tasvirlari asosida hududlar holatini tahlil qilish;

- suv resurslarini rejalashtirish va optimal taqsimlash;

- raqamli platformalar orqali maʼlumotlarni yig‘ish va boshqarish kabilar joriy etilmoqda.  

Bu yondashuvlar iqlim o‘zgarishi taʼsirini barvaqt aniqlash, xavflarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi.

Shu bilan birga, Orolbo‘yi hududida iqlim o‘zgarishiga moslashish tadbirlarini samarali amalga oshirishda xalqaro hamkorlik muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, Shveysariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi (SDC) bilan hamkorlikda suv resurslarini barqaror boshqarish va integratsiyalashgan yondashuvlarni joriy etish orqali hududning iqlimga chidamliligini oshirishga qaratilgan ishlar amalga oshirilmoqda.

Qo‘shimcha ravishda, Global Water Partnership (GWP) bilan hamkorlikda suv xavfsizligini taʼminlash va resurslardan oqilona foydalanish mexanizmlari rivojlantirilmoqda, Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YEXHT) bilan amalga oshirilayotgan loyihalar doirasida esa Orolbo‘yi suv-botqoq hududlarining ekotizimlari monitoring qilinib, iqlim o‘zgarishi taʼsirini baholash va unga moslashish choralari ishlab chiqilmoqda.

Orolbo‘yi hududida iqlim o‘zgarishiga moslashish — bu faqat ekologik muammolarni bartaraf etish emas, balki barqaror rivojlanishga erishishning asosiy shartidir.

Amalga oshirilayotgan tizimli islohotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ilmiy yondashuv, zamonaviy texnologiyalar va institutsional hamkorlik orqali hatto eng murakkab ekologik inqiroz sharoitida ham barqaror yechimlarga erishish mumkin.

Endilikda asosiy vazifa — iqlim o‘zgarishiga moslashishni har bir sohada ustuvor yo‘nalish sifatida qarash va uni hayot tarzimizga aylantirishdan iborat.

Chunki iqlimga moslashish — bu faqat bugungi vazifa emas, balki kelajak avlodlar oldidagi strategik masʼuliyatdir.

Birodarjon Burxonjonov,

Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi

agentligi rahbari