Tabiatni muhofaza qilish sohasidagi chora-tadbirlar koʻrib chiqildi

Prezident Shavkat Mirziyoyev 30-aprel kuni tabiatni muhofaza qilish, ekologik barqarorlikni taʼminlash, chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish hamda muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni rivojlantirish boʻyicha takliflar taqdimoti bilan tanishdi.

Mamlakatimizda soʻnggi yillarda atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish va ekologik madaniyatni yuksaltirish boʻyicha keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, sanoat, qurilish, transport va kommunal sohalardagi jadal rivojlanish tabiatga taʼsir etuvchi omillarni qatʼiy nazorat qilishni, ekologik talablarga rioya etishni yanada kuchaytirishni taqozo etmoqda.

Taqdimotda ekologiya sohasidagi huquqbuzarliklar holati tahlil qilindi. Qayd etilganidek, 2024-yilda 47 mingdan ziyod maʼmuriy huquqbuzarlik aniqlangan boʻlsa, 2025-yilda ular soni 59 mingdan oshgan. Amaldagi tartibda jarimalar miqdori yetkazilgan ekologik zararga mutanosib emasligi sababli baʼzi korxonalar uchun huquqbuzarlikni bartaraf etishdan koʻra, jarima toʻlab, faoliyatni davom ettirish qulayroq boʻlib qolmoqda.

Shu bois, yuridik shaxslarga nisbatan moliyaviy sanksiyalarni qayta koʻrib chiqish, ularni tabiatga yetkazilgan zarar miqdoriga bogʻlash va xalqaro amaliyotga yaqinlashtirish taklif etildi. Jumladan, daryo oʻzanlaridan noruda materiallarni noqonuniy qazib olish, suv resurslarini ifloslantirish, daraxt va butalarni gʻayriqonuniy kesish, atmosfera havosiga belgilangan meʼyordan ortiq tashlamalar chiqarish, qurilish maydonlarida chang va qum zarrachalarining havoga koʻtarilishiga yoʻl qoʻyish, chiqindilarni belgilanmagan joylarda yoqish kabi holatlar uchun taʼsirchan moliyaviy choralar joriy etish koʻzda tutilgan.

Bu jarayonda maʼmuriy jarima va tabiatga yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya toʻlovini yagona moliyaviy sanksiyaga birlashtirib, korxona aybini tan olgan holatlarda uni Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan qoʻllash, nizoli holatlarda esa masalani sud tartibida koʻrib chiqish va hal etish tartibini joriy qilish taklif qilindi.

Taqdimotda Ugom daryosining tabiiy muvozanatini tiklash va uning noyob tabiiy merosini saqlash boʻyicha takliflar koʻrib chiqildi.

Ugom daryosi va uning havzasi Ugom-Chotqol milliy tabiat bogʻi tarkibidagi muhim ekologik hududlardan biri hisoblanadi. Bu yerda oʻnlab noyob oʻsimlik va hayvonot turlari, shu jumladan, Qizil kitobga kiritilgan turlar mavjud. Daryo Chirchiq havzasining suv taʼminotida ham muhim oʻrin tutadi.

Tahlillarga koʻra, keyingi yillarda Ugom daryosida suv sarfi kamayib, suv sifatiga taʼsir etuvchi omillar koʻpaygan. Bu holat qirgʻoqlarning yemirilishi, fauna va oʻsimlik dunyosiga salbiy taʼsir koʻrsatishi, bioxilma-xillik qisqarishi xavfini oshirmoqda.

Shu bois, Ugom daryosi va unga tutash hududlarni davlat gidrologik tabiat yodgorligi deb eʼlon qilish, sohilboʻyi va suvni muhofaza qilish zonalarida tabiiy gidrologik tizimga taʼsir koʻrsatuvchi qurilish va yer ishlarini cheklash taklif etildi. Shuningdek, suv muhofaza zonalaridagi obyektlarni xatlovdan oʻtkazish, ularning suv sifati va biofaunaga taʼsirini baholash vazifalari belgilandi. Ekologik talablarga javob bermaydigan faoliyatlarni toʻxtatish yoki boshqa joyga koʻchirish masalasi koʻrib chiqiladi.

Qolaversa, daryoning gidrologik va ekologik holatini barqaror rivojlantirish boʻyicha “Ugom daryosi ekotizimini yaxshilash” master rejasini ishlab chiqish, sohilboʻyi va muhofaza zonalarida yer degradatsiyasining oldini olish uchun daraxt va butalar ekish koʻzda tutilgan.

Chiqindilarni boshqarish sohasidagi ishlar ham atroflicha tahlil qilindi. 2025-yilda sanitar tozalash xizmati qamrovi mahallalar kesimida 88 foizga yetdi, sohaga maxsus texnikalar, motorollerlar va konteynerlar yetkazib berildi, 132 ta poligon atrofi koʻkalamzorlashtirildi, 47 ta poligon faoliyati toʻxtatildi.

Joriy yilda sanitar tozalash korxonalariga qoʻshimcha maxsus texnika va konteynerlar yetkazib berib, qamrovni 90 foizga yetkazish, 18 ta poligonni rekultivatsiya qilish, 2030-yilga borib, poligonlar sonini 50 foizga qisqartirish rejalashtirilgan.

Chiqindilarni qayta yuklash stansiyalarini qurish orqali logistika xarajatlarini kamaytirish, saralash va qayta ishlash hajmini oshirish, poligonlarga tushadigan yuklamani qisqartirish muhimligi taʼkidlandi. 2026-yilda 28 ta, 2030-yilgacha esa 70 ta qayta yuklash stansiyasini qurish koʻzda tutilgan.

Maishiy chiqindilarni yoqish orqali elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha yirik investitsiya loyihalarining borishi toʻgʻrisida ham axborot berildi. Umumiy qiymati 933 million dollar boʻlgan 6 ta zavodni qurish ishlari Andijon, Namangan, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida amalga oshirilmoqda. Bu zavodlar ishga tushgach, yiliga 3,6 million tonna qattiq maishiy chiqindi qayta ishlanib, 1,6 milliard kilovatt-soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Keyingi bosqichda 633 million dollarlik yana 5 ta zavod qurish bilan bogʻliq ishlarni boshlashga koʻrsatma berildi.

Xavfli chiqindilarni boshqarish boʻyicha MDH hududida ilk integratsiyalashgan platforma yaratish taklif qilindi. Navoiy viloyatida amalga oshirilishi rejalashtirilgan mazkur investitsiya loyihasi doirasida xavfli chiqindilarni laboratoriyada tavsiflash, maxsus poligon tashkil etish, chiqindilardan RDF yoqilgʻi ishlab chiqarish, fizik-kimyoviy va termik qayta ishlash tizimini yoʻlga qoʻyish nazarda tutilgan.

Loyiha qiymati 260 million dollar boʻlib, yiliga 330 ming tonna xavfli chiqindini qayta ishlash quvvati yaratiladi. Uning amalga oshirilishi ekologik barqarorlikni taʼminlash, yangi standartlar va ilgʻor texnologiyalarni joriy etish, mahalliy kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi.

Qayd etilganidek, 2017-yilda qurilish chiqindilari hajmi 1,2 million tonnani tashkil etgan boʻlsa, 2025-yilda 1,9 million tonnaga yetgan.

Shu munosabat bilan qurilish chiqindilarini “hosil boʻlishdan utilizatsiyagacha” bo‘lgan jarayonini toʻliq nazorat qiladigan raqamli platforma yaratish, chiqindilar harakatini GPS orqali real vaqt rejimida kuzatish, poligonlarda saralash va qayta ishlash komplekslarini tashkil etish taklif etildi.

Shuningdek, qurilish obyektlarini qabul qilishda chiqindilarni utilizatsiya qilish boʻyicha shartnoma shartlari bajarilganini majburiy talab sifatida belgilash, noqonuniy tashlash holatlarini foto va video qayd etish orqali aniqlash hamda javobgarlik choralarini kuchaytirish nazarda tutilmoqda.

Taqdimotda muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni rivojlantirish, noyob oʻsimlik va hayvonot dunyosini saqlash boʻyicha loyihalar ham koʻrib chiqildi. Xususan, “Fargʻona” milliy tabiat bogʻi tarkibidagi “Yozyovon” tabiat yodgorligi hududini muhofaza qilish, dendrologik bogʻ tashkil etish, kuzatuv minoralari, maxsus dronlar va raqamli monitoring tizimlari orqali nazoratni kuchaytirish rejalashtirilgan.

Ushbu hududda tashrif markazi tashkil etish, piyoda sayr marshrutlari, qushlarni kuzatish maydonlari, foto va panorama nuqtalari, ilmiy-maʼrifiy ekskursiyalar yoʻlga qoʻyilishi rejalashtirilmoqda.

Shuningdek, “Ovjazsoy – Moviy togʻlar” milliy tabiat bogʻi hududida ham ekologik turizmni rivojlantirishga qaratilgan obyektlar barpo etish takliflari koʻrib chiqildi. Bunda tabiiy manzaralar va togʻ ekotizimlarini asrab-avaylagan holda sayyohlar uchun qulay infratuzilma yaratishga alohida eʼtibor qaratiladi.

Taqdimotda joriy yilda Samarqand shahrida oʻtkazilishi rejalashtirilgan “ECO EXPO Central Asia 2026” xalqaro koʻrgazmasi va Global ekologik jamgʻarmaning 8-Assambleyasiga tayyorgarlik masalalari ham muhokama qilindi.

Global ekologik jamgʻarma 186 ta ishtirokchi davlatni birlashtirgan yirik xalqaro moliya instituti boʻlib, Oʻzbekiston unga 1995-yilda qoʻshilgan. Assambleyaning Samarqandda oʻtkazilishi Yevropa, Kavkaz va Markaziy Osiyo mintaqasida ilk bor tashkil etilayotgan yirik ekologik anjuman boʻladi. Tadbirda 186 davlatdan 2,5 ming nafar ishtirokchi, 40 ta donor davlat, 50 dan ziyod nufuzli tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari va xalqaro ekspertlar ishtirok etishi kutilmoqda.

“ECO EXPO Central Asia 2026” koʻrgazmasi esa mahalliy sanoat, hokimliklar, xalqaro moliya institutlari, innovatsion “yashil” texnologiyalar provayderlari va investorlar oʻrtasida hamkorlikni kengaytirishga xizmat qiladi.

Davlatimiz rahbari taqdim etilgan takliflarni maʼqullab, tabiatni muhofaza qilish sohasida nazorat va javobgarlikni kuchaytirish, chiqindilarni boshqarishda zamonaviy tizimlarni joriy etish, suv resurslari va bioxilma-xillikni asrash, muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarni ilmiy asosda rivojlantirish boʻyicha aniq topshiriqlar berdi.